Camino Podlaska

W skrócie

• Start / Cel: Wigry, dawny klasztor kamedułów / Warszawa, archikatedra św. Jana
• Długość: 471,0 km
• Czas: 19 dni
• Przewyższenia: ↗ 1163 m / ↘ 1200 m
• Najwyższy punkt: 175 m; najniższy punkt 82 m — 93 metry różnicy wysokości na 471 kilometrach
• Etapy: 19 (propozycja Camino Ninja; opiekun szlaku nie publikuje etapów dziennych, lecz cztery nazwane odcinki i ślady GPX)
• Kierunek: północ → południe, z pogranicza litewskiego na Mazowsze
• Opiekun: Konfraternia św. Jakuba przy Katedrze Polowej Wojska Polskiego
• Oznakowanie: żółta muszla jakubowa na niebieskim tle i żółte strzałki — uzupełniane odcinkami
• Kościoły św. Jakuba: Sztabin, Jedwabne, Drozdowo
• Połączenie na północy: Wigry leżą na Camino Polaco od granicy litewskiej
• Połączenie na południu: w Warszawie Camino Warszawska do Częstochowy
• Najlepszy czas: od maja do września, najprzyjemniej w maju i we wrześniu

Przegląd

Camino Podlaska z 471 kilometrami to najdłuższy polski szlak jakubowy na wschód od Wisły — i najbardziej samotny. Zaczynasz w klasztorze pokamedulskim w Wigrach, który król ufundował w 1667 roku jako miejsce milczenia, idziesz sosnowymi lasami Wigierskiego Parku Narodowego do Augustowa i wzdłuż Kanału Augustowskiego nad Biebrzę. Potem rozległość Biebrzańskiego Parku Narodowego, największego w Polsce: bagna po horyzont, Carska Droga przez mokradła, twierdza Osowiec, łosie i żurawie. Przez Jedwabne, biskupią Łomżę i Drozdowo ciągnie się łańcuch podlaskich wsi parafialnych z wysokimi ceglanymi kościołami, aż w Zuzeli docierasz do miejsca urodzenia kardynała Wyszyńskiego. Ostatnia część przecina dolinę Bugu, mija miejsce pamięci w Treblince i sanktuarium w Prostyni, biegnie wzdłuż Liwca przez sosnowe bory i kończy się przez pole bitwy pod Ossowem i barokowy kościół w Kobyłce w Warszawie.

To, co niesie ten szlak, to jego motto — „Bogactwo różnorodności” — i uczciwość, z jaką je wypełnia: prowadzi przez przyrodę, jakiej nie ma na żadnym innym szlaku jakubowym, i przez historię, której nie omija. Przewyższenia nie grają roli; męczy dystans, wiatr nad otwartymi polami, a latem komary nad Biebrzą. Szczerze mówiąc, nie idziesz tu po gotowej infrastrukturze: na stronie opiekuna do dziś stoi, że szlak jest „przygotowywany dla pielgrzymów”, przewodniki etapowe zaprezentowano dopiero w październiku 2025 roku, a sieci schronisk nie ma. Kto tu idzie, jest wcześnie — i na niektórych etapach nie spotka nikogo poza bocianami.

Inne nazwy

Pełna nazwa szlaku to Podlaska Droga św. Jakuba, w skrócie Droga Podlaska; jego motto brzmi „Bogactwo różnorodności”. Opiekun nie dzieli go na etapy dzienne, lecz na cztery nazwane odcinki, które znajdziesz na tablicach i w przewodnikach: odcinek podlasko-północnomazowiecki od Wigier przez Sztabin do Zuzeli, Prymasowską Drogę św. Jakuba — od Zuzeli do Sadownego, nazwaną na cześć kardynała Wyszyńskiego —, Drogę Niepodległości od Sadownego do Ossowa oraz odcinek Cudu nad Wisłą od Ossowa do Warszawy. Do tego dochodzi Łomżyńska Droga Jakubowa, 20-kilometrowy odcinek Drozdowo–Jedwabne między dwoma kościołami św. Jakuba, przechodzony samodzielnie od 2021 roku.

Co do liczb, musisz wiedzieć: polskie źródła podają około 441 kilometrów, nasza trasa mierzy 471,0 kilometra — różnicę najprawdopodobniej tłumaczy pętla przez Piątnicę, Łomżę i Drozdowo oraz przejścia przez miejscowości, które zewnętrzny ślad skraca. A ponieważ opiekun nie publikuje oficjalnej listy etapów, podział poniżej to nasza propozycja wzdłuż punktów trasy: suma jest dokładna, poszczególne etapy są dokładne co do kilku kilometrów.

Dla kogo idealny – a dla kogo raczej nie

Ten szlak jest idealny, jeśli lubisz przestrzeń i znosisz bezludzie — na niektórych etapach nie zobaczysz nikogo przez cały dzień. Idealny, jeśli kochasz obserwację ptaków, bagna i doliny rzeczne: Biebrza to jedno z największych nienaruszonych torfowisk niskich Europy, z derkaczem, wodniczką i łosiami. Idealny, jeśli nie chcesz polskiej historii tylko jako tła — ten szlak prowadzi przez Wigry, Jedwabne, Treblinkę i Ossów i wymaga, żebyś patrzył. I idealny, jeśli chcesz iść płasko, ale długo: 25 kilometrów dziennie to tu norma, a dwa etapy mają ponad 30.

Szczerze mówiąc, nie jest jednak dla ciebie, jeśli oczekujesz infrastruktury Camino Francés — nie ma sieci schronisk, każdy nocleg organizujesz sam, zwykle telefonicznie dzień wcześniej. Nie dla ciebie także, jeśli szukasz gór i panoram: różnica wysokości na 471 kilometrach wynosi 93 metry. Kto potrzebuje oznakowania bez luk, powinien poczekać — szlak jest oznakowany, ale odcinkami wciąż uzupełniany, a ślad GPX to obowiązek, nie dodatek. A kto w pełni lata jest wrażliwy na komary, omija odcinki biebrzańskie w czerwcu i lipcu.

Przebieg trasy i krajobraz

Szlak rozpada się na cztery wyraźnie różne krajobrazy. Suwalszczyzna i ziemia augustowska: startujesz nad Wigrami między sosnami, torfowiskami i taflami wody parku narodowego, przez Czerwony Folwark, Krusznik, Monkinie i Danowskie docierasz do miasta nad kanałem, Augustowa, i idziesz wzdłuż Kanału Augustowskiego z lat 1824–1839 z jego historycznymi śluzami do Sztabina — piaszczyste leśne drogi, dużo cienia, dużo wody. Bagna biebrzańskie: przez Suchowolę, gdzie kamień upamiętnia geograficzny środek Europy według XIX-wiecznych obliczeń, Dolistowo Stare i Goniądz wysoko nad doliną Biebrzy wchodzisz w rozległość parku narodowego; między Goniądzem a Osowcem-Twierdzą szlak biegnie Carską Drogą przez bagna — kładki, wieże widokowe, praktycznie żadnych miejscowości. Krajobrazowo najmocniejszy odcinek całego szlaku.

Ziemia nadnarwiańska i Podlasie: przez Mścichy, Jedwabne i Mały Płock docierasz na wysoki brzeg Narwi, do Piątnicy, biskupiej Łomży i Drozdowa; potem Bronowo, Rutki-Kossaki, Jabłonka Kościelna, Andrzejewo, Czyżew — łańcuch podlaskich wsi parafialnych z wysokimi ceglanymi kościołami, wśród pól, długie, otwarte, wietrzne etapy — aż do Zuzeli. Dolina Bugu i Mazowsze: szlak przecina dolinę Bugu, mija Treblinkę i Prostyń, biegnie wzdłuż Liwca przez sosnowe bory przez Sadowne, Loretto, Urle i Jadów do Tłuszcza; od Klembowa i Poświętnego zabudowa gęstnieje, w Ossowie stoisz na polu bitwy z 1920 roku, a przez Kobyłkę i pas lasów Zielonki wchodzisz do Warszawy.

Etapy, teren i trudność

Opiekun nie publikuje dla tego szlaku etapów dziennych, lecz cztery nazwane odcinki i ślady GPX. Dzielimy więc 471,0 kilometra na dziewiętnaście etapów wzdłuż punktów trasy — nasza propozycja, nie oficjalna lista; suma jest dokładna, poszczególne wartości są dokładne co do kilku kilometrów. Kto idzie wolniej, dzieli etap 6 w Osowcu-Twierdzy, etap 16 w Sadownem i etap 18 w Klembowie lub Poświętnem — wszystko punkty z koleją lub noclegiem w zasięgu — i wychodzi na 22 dni.

1. Wigry – Czerwony Folwark – Monkinie – Danowskie – Augustów (27,0 km) — jeziora i sosnowe lasy Wigierskiego Parku Narodowego, dojście do miasta nad kanałem.
2. Augustów – Białobrzegi – Sztabin (25,0 km) — Kanał Augustowski, łęgi biebrzańskie, pierwszy kościół św. Jakuba.
3. Sztabin – Suchowola (18,0 km) — polne drogi, krótki etap, kamień środka Europy.
4. Suchowola – Dolistowo Stare (21,0 km) — otwarte pagóry, barokowy kościół nad doliną.
5. Dolistowo Stare – Goniądz (19,0 km) — taras Biebrzy, widok na bagna.
6. Goniądz – Osowiec-Twierdza – Mścichy (26,0 km) — Carska Droga, kładki, twierdza Osowiec; można podzielić.
7. Mścichy – Jedwabne (22,0 km) — przejście na ziemię łomżyńską, drugi kościół św. Jakuba.
8. Jedwabne – Mały Płock (22,0 km) — pola, ceglane kościoły.
9. Mały Płock – Piątnica (24,5 km) — wysoki brzeg Narwi.
10. Piątnica – Łomża – Drozdowo (17,0 km) — katedra łomżyńska, trzeci kościół św. Jakuba w Drozdowie.
11. Drozdowo – Bronowo – Rutki-Kossaki (28,0 km) — dolina Narwi, długie odcinki wśród pól.
12. Rutki-Kossaki – Jabłonka Kościelna (22,5 km) — podlaskie wsie.
13. Jabłonka Kościelna – Andrzejewo (28,0 km) — królewski etap Podlasia, otwarty i wietrzny.
14. Andrzejewo – Czyżew – Zuzela (29,0 km) — Czyżew ze stacją, miejsce urodzenia Wyszyńskiego.
15. Zuzela – Treblinka – Prostyń (28,0 km) — dolina Bugu, miejsce pamięci, sanktuarium; zaplanuj czas.
16. Prostyń – Sadowne – Loretto (31,0 km) — najdłuższy etap, Liwiec, siostry loretanki; można podzielić.
17. Loretto – Urle – Jadów – Tłuszcz (28,0 km) — sosnowe bory, miejscowości ze stacjami.
18. Tłuszcz – Klembów – Poświętne – Ossów (32,0 km) — przedpole Warszawy, pole bitwy 1920; można podzielić.
19. Ossów – Kobyłka – Zielonka – Warszawa (23,0 km) — barokowy kościół w Kobyłce, pas lasów, wejście do archikatedry.

Trudność: średnia — nie z powodu podejść, lecz przez połączenie długich etapów dziennych, niewielu miejsc na postój, rzadkiej sieci noclegów i bardzo małej ilości cienia na odcinkach polnych. Nawierzchnia: dominują drogi polne i leśne, z dużym udziałem piasku na Suwalszczyźnie i nad Liwcem; udział asfaltu jest wyczuwalny — zmierzonej liczby nie ma, dla młodych polskich szlaków jakubowych typowe jest 30–45 procent, częściowo na drogach bez pobocza. Nad Biebrzą dochodzą kładki, a po deszczu błoto; wiosną wodoodporne buty to warunek. Na kilku etapach jest 15–20 kilometrów bez sklepu: dwa litry wody od startu, w rejonie Biebrzy trzy. Kościoły, cmentarze i remizy strażackie często mają krany.

Miejsca, w których zwalniasz krok

Ten szlak ma motto, „Bogactwo różnorodności”, i traktuje je poważnie — także tam, gdzie boli. W Jedwabnem stoi jeden z trzech kościołów św. Jakuba na szlaku. Kilkaset metrów dalej stoi pomnik: 10 lipca 1941 roku, krótko po niemieckim ataku na Związek Radziecki, zamordowano tu co najmniej 340 żydowskich mieszkańców, większość spalono w stodole; śledztwo Instytutu Pamięci Narodowej ustaliło w 2002 roku, że zbrodni dokonali polscy mieszkańcy miejscowości przy udziale Niemców. Debata o tym należy do najtrudniejszych sporów o pamięć w Polsce. Szlak prowadzi obok obu — kościoła i pomnika — i właśnie ta jednoczesność jest w nim uczciwa. Osiem etapów dalej na szlaku leży Treblinka: w obozie zagłady Treblinka II niemieccy okupanci zamordowali między lipcem 1942 a październikiem 1943 roku około 800 000–900 000 ludzi, w większości Żydów z getta warszawskiego i z całej Polski. Założenie pomnikowe Franciszka Duszeńki i Adama Haupta, otwarte w 1964 roku, składa się z 17 000 kamieni upamiętniających zniszczone gminy. Zaplanuj czas i nie przechodź po prostu obok.

Szlak nie omija też drugiej historii. W Zuzeli 3 sierpnia 1901 roku urodził się Stefan Wyszyński, syn organisty, późniejszy prymas Polski, beatyfikowany w 2021 roku; muzeum jego lat dziecięcych stoi przy szlaku, a odcinek do Sadownego nosi jego imię. W Ossowie 14 sierpnia 1920 roku zginął kapelan Ignacy Skorupka w walce z nadciągającą Armią Czerwoną — preludium Bitwy Warszawskiej, którą Polska nazywa „Cudem nad Wisłą”; park pamięci, cmentarz wojenny i centrum dla zwiedzających udostępniają pole bitwy. A w Suchowoli jest parafia rodzinna zamordowanego w 1984 roku księdza Jerzego Popiełuszki. Szczerze mówiąc, to nie jest camino dla dobrego samopoczucia. To szlak, który między Wigrami a Warszawą nic nie omija — i który na końcu odprowadza cię do katedry, która w 1944 roku sama leżała w gruzach.

Atrakcje na trasie

• Klasztor pokamedulski w Wigrach — ufundowany w 1667 roku przez króla Jana II Kazimierza, w 1668 przybyli kameduli, budowa 1694–1745 z 17 eremami nad jeziorem; w 1999 roku gościł Jana Pawła II; dziś dom gościnny w Wigierskim Parku Narodowym — twój pierwszy nocleg.
• Kanał Augustowski — zbudowany w latach 1824–1839 z inicjatywy generała Prądzyńskiego, łączy dorzecza Wisły i Niemna; historyczne śluzy towarzyszą etapowi 2.
• Kościół św. Jakuba w Sztabinie — pierwsze z trzech wezwań jakubowych, nad kanałem i Biebrzą.
• Biebrzański Park Narodowy i Carska Droga — z około 592 kilometrami kwadratowymi największy park narodowy Polski, obszar Ramsar, bagna po horyzont; Carska Droga prowadzi przez mokradła między Goniądzem a Osowcem.
• Twierdza Osowiec — rosyjska twierdza od lat 80. XIX wieku pośród bagien, zaciekle broniona w latach 1914/15 podczas I wojny światowej; dziś muzeum i stacja kolejowa w parku narodowym.
• Kościół św. Jakuba w Jedwabnem — drugie wezwanie; cel Łomżyńskiej Drogi Jakubowej, otwartej 25 lipca 2021 roku z udziałem ponad 200 pielgrzymów.
• Katedra w Łomży — św. Michała Archanioła, zbudowana w latach 1504–1525, późnogotycka hala ze sklepieniami kryształowymi, od 1925 roku kościół biskupi.
• Kościół św. Jakuba w Drozdowie — trzecie wezwanie, punkt startowy Łomżyńskiej Drogi Jakubowej.
• Zuzela — miejsce urodzenia kardynała Wyszyńskiego z muzeum jego lat dziecięcych; początek Prymasowskiej Drogi.
• Sanktuarium w Prostyni — kościół pielgrzymkowy Trójcy Przenajświętszej i św. Anny u ujścia Bugu.
• Loretto — maryjne miejsce pielgrzymkowe sióstr loretanek nad Liwcem, założone w latach 20. XX wieku przez błogosławionego Ignacego Kłopotowskiego.
• Ossów — park pamięci, cmentarz wojenny i kościół Matki Bożej Zwycięskiej Cudu nad Wisłą 1920.
• Kościół Trójcy Świętej w Kobyłce — późnobarokowy kościół pojezuicki z XVIII wieku z freskami Giuseppe Rossiego, ufundowany przez biskupa Marcina Załuskiego; ostatni skarb sztuki przed Warszawą.
• Archikatedra św. Jana w Warszawie — cel szlaku i start Camino Warszawska; odbudowana z gruzów po 1944 roku.

Jak pielgrzymi trafiają na ten szlak

Z północy jako kontynuacja: Wigry leżą na Camino Polaco, który zaczyna się na granicy litewskiej w Ogrodnikach i prowadzi przez Suwałki, Olsztyn i Toruń na zachód. Kto przychodzi z Litwy przez Camino Lituano, dociera do Wigier po kilku dniach i tam decyduje: dalej na zachód Camino Polaco — czy na południe Camino Podlaska do Warszawy. Jako samodzielna podróż: wielu przyjeżdża bezpośrednio do Suwałk i idzie około dwunastu kilometrów do Wigier jako prolog; szlak przechodzi się wtedy jako zamkniętą trzytygodniową wędrówkę.

Odcinkami — najbardziej realistyczny i najbardziej rozpowszechniony w Polsce wariant: Konfraternia św. Jakuba regularnie organizuje wspólne odcinki weekendowe, w 2025 roku na przykład Chrzęsne–Klembów–Radzymin w styczniu i Goniądz–Czyżew w lipcu pod hasłem „Muszla Jakubowa na Podlasiu”. A 20-kilometrowy odcinek Drozdowo–Jedwabne między dwoma kościołami św. Jakuba jest od 25 lipca 2021 roku przechodzony jako osobna jednodniowa pielgrzymka — w pierwszej edycji, w dzień św. Jakuba Roku Świętego, wzięło udział ponad 200 osób, z mszą na rozpoczęcie w Drozdowie i mszą na zakończenie w Jedwabnem, celebrowaną przez biskupa pomocniczego łomżyńskiego.

Pielgrzymować dalej?

Warszawa to nie punkt końcowy, lecz węzeł. Na południe od tej samej archikatedry zaczyna się Camino Warszawska, który w 16 etapach i 382 kilometrach prowadzi do Częstochowy, do Czarnej Madonny — logiczna kontynuacja, a razem z Podlaską to 853 kilometry od Wigier do Jasnej Góry. Na północny zachód Mazowiecka Droga św. Jakuba prowadzi do Dobrzynia nad Wisłą i tam ponownie łączy się z Camino Polaco.

Dalej na zachód: od Częstochowy Camino Częstochowska prowadzi na Górę św. Anny i tam na Via Regia Polska, polską główną oś z ponad 900 kilometrami do Zgorzelca — albo krótki Camino Jasnogórska do Piekar Śląskich, który koło Sączowa również spotyka Via Regia. Kto myśli o osi w pełnej długości, przychodzi znad Bałtyku i idzie do granicy niemieckiej: Litwa → Wigry → Warszawa → Częstochowa → Via Regia → Zgorzelec. Camino Podlaska to środkowe ogniwo tego łańcucha.

Przygotowanie i praktyczne informacje

Sezon trwa od maja do września; maj i wrzesień są najprzyjemniejsze, z umiarkowanymi temperaturami, niewielu komarami i otwartymi noclegami, czerwiec i lipiec przynoszą w rejonie Biebrzy masową presję komarów. Sieci schronisk nie ma. Łączysz plebanie (po wcześniejszym zgłoszeniu, często za ofiarę), pensjonaty agroturystyczne, dobrze reprezentowane i zwykle serdeczne na Podlasiu i nad Biebrzą, domy kościelne w Wigrach (Dom Pracy Twórczej), Loretto i Prostyni, małe hotele i pensjonaty w Augustowie, Goniądzu, Łomży, Tłuszczu i Warszawie oraz namiot, na wsi często bez problemu po uzgodnieniu, w parku narodowym tylko na wyznaczonych miejscach. Planuj z jedno-, dwudniowym wyprzedzeniem — na kilku etapach jest dokładnie jedna realna możliwość noclegu, a jeśli jest zajęta, dzień się wydłuża. Etapy i kwatery najprościej zaplanujesz bezpośrednio w aplikacji Camino Ninja.

Paszport Pielgrzyma wydaje stowarzyszenie za 11,90 zł; pieczątki dostaniesz w parafiach, muzeach, noclegach i punktach informacji turystycznej. Do polskiego certyfikatu potrzebujesz co najmniej 100 kilometrów pieszo bez przerwy i najlepiej celu z kościołem św. Jakuba. Oznakowanie — żółta muszla na niebieskim tle plus żółte strzałki — jest na bieżąco uzupełniane i ujednolicane przez konfraternię; mimo to pobierz ślad GPX z camino.net.pl i aplikację „Camino w Polsce” z mapą offline na telefon. Bezpieczeństwo: polska wieś jest gościnna i bezproblemowa, realnym ryzykiem jest ruch na drogach bez pobocza — zapakuj kamizelkę odblaskową i czołówkę; na bagnach powszechne są kleszcze, szczepienie przeciw KZM ma sens. Język: polski; angielski w Augustowie, Łomży i Warszawie, na wsi rzadko. Dwa zdania otwierają więcej drzwi niż każda platforma rezerwacyjna: „Jestem pielgrzymem” i „Czy mogę prosić o pieczątkę?”.

Ile kosztuje ten szlak

Szczerze mówiąc, Camino Podlaska to bardzo tani szlak — podane tu ceny noclegów i wyżywienia to wartości orientacyjne, nie sprawdzone pojedyncze ceny (stan: wrzesień 2026, około 4,25 zł za euro). Nocleg na plebanii kosztuje na zasadzie ofiary około 20–50 zł (5–12 €), agroturystyka lub pokój prywatny 80–150 zł (19–35 €), pensjonat lub mały hotel 150–260 zł (35–61 €). Ciepły posiłek w barze mlecznym lub gospodzie to 30–60 zł, śniadanie i kawa 15–30 zł, samodzielne wyżywienie dziennie 30–50 zł.

Realistyczny budżet dzienny: oszczędnie z plebanią lub namiotem i samodzielnym wyżywieniem 70–110 zł (16–26 €), średnio z agroturystyką i jednym ciepłym posiłkiem 140–220 zł (33–52 €). Na dziewiętnaście etapów daje to z grubsza 330–500 € (ok. 1 400–2 200 PLN) oszczędnie i 630–990 € (ok. 2 700–4 300 PLN) średnio, bez dojazdu, sprzętu, ubezpieczenia i dni odpoczynku. Udokumentowane koszty stałe: Paszport Pielgrzyma 11,90 zł (około 2,80 €), certyfikat z wysyłką 19 zł (około 4,50 €) (stan: wrzesień 2026). Klasztor, kościoły i miejsca pamięci nic nie kosztują.

Dojazd

Na start (Wigry): PKP Intercity z Warszawy Centralnej do Suwałk (około 4:30–5:30 h, bilet przy zakupie z wyprzedzeniem zwykle 60–110 zł / 14–26 €), potem autobusem lub taksówką około dwunastu kilometrów do Wigier — albo pieszo jako prolog. Najbliższe lotniska to Warszawa-Chopin i Warszawa-Modlin; kto przyjeżdża z krajów bałtyckich, jest szybciej przez Wilno. Autobusy dalekobieżne łączą Warszawę, Białystok i Suwałki kilka razy dziennie.

Po drodze: szlak ma wyjątkowo wiele miejscowości ze stacjami — Augustów, Osowiec-Twierdza, Czyżew, Sadowne, Urle, Tłuszcz i Zielonka leżą na liniach z połączeniem do Warszawy lub Białegostoku. Kto chce przejść tylko odcinek, niemal wszędzie znajdzie wejście lub zejście ze szlaku; pociągi regionalne kosztują zwykle 15–40 zł (3,50–9,50 €).

Z celu (Warszawa): Warszawa to najlepiej skomunikowany punkt Polski — Warszawa Centralna, dwa lotniska, autobusy dalekobieżne we wszystkich kierunkach. To ułatwia także przerwanie wędrówki w każdym punkcie drugiej połowy szlaku.

• Kolej: intercity.pl — Warszawa, Suwałki, Augustów, Łomża, Tłuszcz
• Opiekun, GPX, aplikacja, Paszport Pielgrzyma: camino.net.pl — Droga Podlaska
• Klasztor w Wigrach: wigry.pro — dom gościnny, zwiedzanie, historia
• Uwaga: szlak w przygotowaniu — ślad GPX i planowanie noclegu dzień wcześniej to tu nie zalecenie, lecz warunek