Ulm – Pfullendorf

W skrócie

• Start / Meta: Oberdischingen koło Ulm / kościół parafialny St. Jakob w Pfullendorfie; od katedry w Ulm dochodzi dobre 21 km Oberschwäbischer Jakobsweg
• Długość: 96,6 km
• Czas: 5 etapów, średnio niecałe 20 km; w szybszym tempie także w 4 dni
• Przewyższenie: ↗ 864 m / ↘ 716 m
• Najwyższy punkt: 737 m na 37,7 km, na Bussen; kościół pielgrzymkowy na szczycie stoi na wysokości 767 m
• Krajobraz: dolina Dunaju z kanałami i lasem łęgowym, leśne ścieżki na Bussen, otwarte pola uprawne, a na koniec lasy, stawy i podmokłe łąki na wzgórzach Górnej Szwabii
• Oznakowanie: stylizowana żółta muszla na niebieskim tle, oznakowanie tylko w kierunku Santiago
• Ślady św. Jakuba: Haus St. Jakobus w Oberdischingen, kościół parafialny St. Jakob w Pfullendorfie jako meta i miejsce stempla, kościół św. Jakuba w Grimmelfingen na dojściu z Ulm
• Nocleg: schronisko pielgrzymie w Haus St. Jakobus w Oberdischingen, pokoje dla pielgrzymów w klasztorach Sießen i Habsthal na zapytanie, poza tym gospody i kwatery prywatne
• Drogi łączące: Oberschwäbischer Jakobsweg w Oberdischingen, Linzgauer Jakobsweg w Pfullendorfie
• Najlepszy czas: od maja do października; Beuroner Jakobspilger-Gemeinschaft wydaje swój certyfikat pielgrzyma od 100 km między Tybingą a Konstancją, czyli dopiero razem z Linzgauer

Przegląd

Między Dunajem a Jeziorem Bodeńskim Via Beuronensis rozpięła całą sieć dróg, a ta jest jej wschodnim dopływem. W Oberdischingen, gdzie na Kapellenbergu stoi Haus St. Jakobus, odchodzi od Oberschwäbischer Jakobsweg i kieruje się na zachód: w górę Dunaju do Munderkingen, na Bussen, przez uzdrowiskowe Bad Saulgau i obok dwóch klasztorów żeńskich do Pfullendorfu. Droga jest zaskakująco młoda. Grupa projektowa skupiona wokół brata Jakobusa Kaffankego zaczęła znakować Via Beuronensis w 2004 roku, a od 2009 roku jest ona uznawana w Santiago; odcinek Habsthal zaczynał się wtedy dopiero w Bad Saulgau. Fragment przez Bussen organizator oznakował na nowo w latach pandemii; od Bad Saulgau biegnie dalej starym śladem.

Niosą ją miejsca: góra, na której już Celtowie składali ofiary, klasztor z około 70 franciszkankami i drugi, w którym w 2021 roku mieszkały już tylko dwie benedyktynki. I meta z puentą. W Habsthal Rudolf Habsburg podarował siostrom ziemię w 1259 roku; w Pfullendorfie rezydował jego prapradziad, hrabia Rudolf z Pfullendorfu, którego córka Ida w 1164 roku weszła przez małżeństwo do rodu Habsburgów. Droga kończy się więc u przodków człowieka, który w 1273 roku został królem.

Inne nazwy

Organizator nazywa drogę Strecke E lub Trasą E Via Beuronensis, a na liście szlaków figuruje ona też jako Habsthaler Jakobsweg, od klasztoru tuż przed metą. Opis etapów nazywa nowszy odcinek od Oberdischingen Bussen-Jakobsweg, a Haus St. Jakobus przedstawia go jako Beuroner Habsthaler Jakobsweg Ulm – Pfullendorf. W Camino Ninja droga widnieje na mapie jako Ulm – Pfullendorf. Całej sieci nazwę dał Beuroner Jakobsweg, biegnący z Tybingi przez arcyopactwo Beuron do Meßkirch.

Dla kogo to idealne rozwiązanie – a dla kogo raczej nie

Idealna, jeśli chcesz w tydzień przejść z Ulm nad Jezioro Bodeńskie i zależy ci na klasztorach, kaplicach i ciszy: razem z Linzgauer Jakobsweg z Oberdischingen do Konstancji wychodzi około 140 kilometrów. Idealna także na długi weekend, z połączeniem kolejowym w obu etapowych przystankach, Munderkingen i Bad Saulgau, oraz dla wszystkich, którzy lubią iść sami. Bywają tu dni, kiedy nie spotkasz żadnego innego pielgrzyma.

Szczerze mówiąc, nie jest jednak dla ciebie, jeśli chcesz polegać na ciągłym oznakowaniu: sam organizator pisze, że między Rottenacker a Munderkingen drogę „sehr schwer zu finden” (bardzo trudno znaleźć), i ostrzega, że na rozwidleniu Marbachergatter za Bussen drogowskaz wskazuje zły kierunek. Nie dla ciebie, jeśli oczekujesz schronisk gęsto jak w Hiszpanii; poza Oberdischingen śpisz w pokojach klasztornych na zapytanie albo w gospodzie. I nie dla ciebie, jeśli szukasz gór: Bussen to jedyne prawdziwe podejście, reszta to pola, las, a wokół Ehingen także strefy przemysłowe.

Trasa i krajobraz

Z Oberdischingen na Bussen (km 0–38,0): Z Kapellenbergu w Oberdischingen droga biegnie płasko w górę Dunaju, w Öpfingen (km 5,2) przez most ze św. Janem Nepomucenem, przez Gamerschwang i Nasgenstadt, obok Ehingen, które leży niecały kilometr od trasy. Za Dettingen prowadzi wzdłuż kanału do Rottenacker (km 18,6) i do Munderkingen (km 24,1), schowanego za murami miejskimi w zakolu Dunaju. Potem robi się leśnie: przez Hausen am Bussen i Dietelhofen (km 34,7), obok Schwedenhöhlen (Szwedzkich Jaskiń), a na ostatnich 100 metrach stromo w górę do kościoła pielgrzymkowego na Bussen. Najwyższy punkt mapy osiągasz na 37,7 km, a zaraz potem u stóp góry leży Offingen (km 38,0).

Z Bussen do Pfullendorfu (km 38,0–96,6): Z Bussen schodzi się stale w dół przez otwarte pola, przez Unlingen (km 40,1), Hailtingen i Burgau do Dürmentingen (km 45,5) z kaplicą loretańską i drogą krzyżową; Riedlingen nad Dunajem leży około 2,6 kilometra na zachód i nie należy do trasy. Lasem, przez Kleintissen, docierasz do Bad Saulgau (km 60,3). Potem klasztor goni klasztor: Sießen (km 63,3), Bolstern, Friedberg (km 70,9) z kościołem pielgrzymkowym, Ursendorf i Rosna aż do klasztoru Habsthal (km 81,2). Przez Levertsweiler i Mottschieß, obok stawów i mokradła, ostatni etap prowadzi do Pfullendorfu (km 96,6), do kościoła St. Jakob.

Etapy, ukształtowanie terenu i stopień trudności

Pokazujemy drogę w 5 etapach, blisko podziału organizatora, który przed nimi stawia jeszcze szósty, Ulm–Oberdischingen. Kilometry pochodzą z mapy Camino Ninja, skalibrowanej dokładnie na 96,6 km; dane organizatora są dłuższe z powodu odbić do Heratskirch i do klasztoru.

1. Oberdischingen → Munderkingen (24,1 km) — płasko wzdłuż Dunaju, przez Öpfingen i Rottenacker; od Rottenacker uważnie wypatruj znaków.
2. Munderkingen → Bussen / Offingen (13,9 km) — krótki dzień z niemal wszystkimi podejściami całej drogi, dużo lasu, na koniec strome podejście do kościoła pielgrzymkowego; noclegi w Offingen u stóp góry.
3. Bussen / Offingen → Bad Saulgau (22,3 km) — prawie wyłącznie w dół, przez Göffingen i Dürmentingen z drogą krzyżową, przez pola i lasy.
4. Bad Saulgau → klasztor Habsthal (20,9 km) — etap klasztorny przez Sießen, Bolstern i Friedberg; odbicie do Josefskapelle w Heratskirch ze stemplem pielgrzymim to dodatkowe 6,8 km.
5. Klasztor Habsthal → Pfullendorf (15,4 km) — przez Levertsweiler, lasem i podmokłymi łąkami; w St. Jakob czeka stempel.

Technicznie nic tu nie jest trudne: drogi polne i leśne, boczne drogi, a w dolinie Dunaju wały i ścieżki nadrzeczne. Jeśli chcesz przejść drogę w cztery dni, połącz etapy 2 i 3, to dobre 36 kilometrów, albo przenocuj w Dürmentingen i idź potem jednym ciągiem do Habsthal. Organizator zaleca mieć przy sobie ślad GPS – najprościej w aplikacji Camino Ninja.

Od Świętej Góry do ostatnich dwóch sióstr

Bussen ma 766,7 metra wysokości, a w Górnej Szwabii to wystarczy na panoramę, którą niemiecka Wikipedia opisuje tak: „Bei guter Fernsicht lassen sich vom Berg aus sowohl das Ulmer Münster als auch die Alpenkette von den Bayerischen Voralpen bis zu den Berner Alpen erkennen.” (Przy dobrej widoczności z góry widać zarówno katedrę w Ulm, jak i łańcuch Alp, od Przedalpi Bawarskich po Alpy Berneńskie.) Góra była święta na długo przed chrześcijaństwem: „bereits die Kelten brachten auf diesem Berg ihre Fruchtbarkeitsopfer dar” (już Celtowie składali na tej górze ofiary płodności). Najstarszym znanym panem zamku na szczycie był hrabia Gerold, szwagier Karola Wielkiego, zmarły w 799 roku; kościół wzmiankowany jest po raz pierwszy w 805 roku. Obecny kościół pielgrzymkowy St. Johannes Baptist pochodzi z 1516 roku, a pielgrzymki do Matki Bożej poświadczone są od 1521 roku. Zamek w 1633 roku, podczas wojny trzydziestoletniej, padł łupem Szwedów; kościół ocalał. Od lat 50. XX wieku w Poniedziałek Zielonoświątkowy odbywa się na szczycie wielkie spotkanie pielgrzymów.

A potem kontrast. Klasztor Sießen koło Bad Saulgau powstał w 1251 roku jako konwent dominikanek, bracia Zimmermannowie zbudowali i ozdobili kościół w latach 1726–1729, a od 1860 roku mieszkają tu franciszkanki – według Wikipedii w listopadzie 2022 roku jeszcze około 70. Klasztor Habsthal natomiast, zasiedlony w 1259 roku przez beginki z Mengen, przetrwał wojnę trzydziestoletnią, sekularyzację w 1806 roku, seminarium nauczycielskie, a w latach 1856–1875 zakład karny; od 1892 roku mieszkają w nim benedyktynki ze szwajcarskiego Hermetschwil. Akt fundacyjny zaczyna się od słów „Wir Hugo, von Gottes Gnaden Pfalzgraf von Tübingen” (My, Hugo, z Bożej łaski palatyn Tybingi), a barokowy kościół St. Stephan ma fresk na sklepieniu autorstwa Gottfrieda Bernharda Göza i sztukaterie Josepha Antona Feuchtmayera. W 2021 roku mieszkały tam jeszcze tylko dwie siostry. Siedemdziesiąt tu, dwie tam, i oba klasztory przyjmują pielgrzymów.

W praktyce oznacza to: nie planuj Bussen jako punktu przelotowego, tylko jako koniec etapu, żeby mieć na górze wieczorne lub poranne światło; najlepszą widoczność przynosi fen. I zgłoś się w Sießen i Habsthal kilka dni wcześniej, w Sießen telefonicznie, w Habsthal mailowo.

Najciekawsze atrakcje na trasie

• Oberdischingen (km 0) — barokowa Herrengasse „Malefizschenka” („Schenka od złoczyńców”) Franza Ludwiga Schenka von Castell, który prowadził tu dom poprawczy i w 1788 roku kazał stracić Elisabethę Gaßner; kościół parafialny z 1804 roku, „Schwäbische Pantheon” (Szwabski Panteon), oraz kaplica Trójcy Świętej z 1712 roku.
• Öpfingen (km 5,2) — most na Dunaju ze św. Janem Nepomucenem, patronem mostów.
• Munderkingen (km 24,1) — pierwsza wzmianka w 792 roku, prawa miejskie w 1230 roku, mury miejskie i kościół St. Dionysius; most na Dunaju z 1893 roku był jednym z pierwszych łuków betonowych, wysadzony w 1945 roku i odbudowany w 1948 roku.
• Bussen (km 37,7) — kościół pielgrzymkowy St. Johannes Baptist z 1516 roku, ruiny zamku, widok na Alpy i pomnik powracających z niewoli żołnierzy z 1958 roku.
• Dürmentingen (km 45,5) — pierwsza wzmianka w 811 roku; kaplica loretańska z drogą krzyżową z około dwunastu dużych stacji krytych czerwonymi daszkami.
• Bad Saulgau (km 60,3) — pierwsza wzmianka w 819 roku, prawa miejskie w 1239 roku, ponad 500 lat w granicach Austrii Przedniej; kościół parafialny St. Johannes Baptist, Kreuz- czyli Schwedenkapelle z około 1450 roku oraz źródło termalne odwiercone w 1977 roku.
• Klasztor Sießen (km 63,3) — kościół Zimmermannów, konsekrowany w 1733 roku, i sala poświęcona siostrze Marii Innocentii Hummel.
• Klasztor Habsthal (km 81,2) — benedyktynki od 1892 roku, barokowy kościół St. Stephan z freskiem Göza i sztukateriami Feuchtmayera.
• Pfullendorf (km 96,6) — prawa miejskie w 1220 roku od Fryderyka II, wolne miasto Rzeszy w latach 1282–1803; St. Jakob, ukończony w 1480/81 roku przez Hansa von Savoyen i zbarokizowany w 1750 roku, a do tego kaplica pielgrzymkowa Maria Schray jako krótkie odbicie.

Zakonnica, której dzieci naziści nie znosili

Kto mija Sießen, mija światową markę. Berta Hummel, urodzona 21 maja 1909 roku w Massing w Dolnej Bawarii, przybyła do Sießen w 1931 roku, w 1933 roku przyjęła habit jako siostra Maria Innocentia i rysowała pucołowate dzieci. W 1934 roku producent porcelany Franz Goebel otrzymał licencję, w 1935 roku na rynek trafiły pierwsze figurki Hummel, a w końcu było ich ponad 400 różnych. Nazistowska krytyka artystyczna wyszydzała jej dzieci jako „wasserköpfige Wichtel und klumpfüßige Dreckspatzen” (wodogłowe skrzaty i szpotawe brudasy), a w latach 1935–1938 reżim zarządził zamknięcie klasztoru i wypędził siostry; od 1940 roku klasztor był skonfiskowany. Maria Innocentia zmarła na gruźlicę w Sießen 6 listopada 1946 roku, w wieku 37 lat. Upamiętnia ją sala wystawowa w klasztorze. Puenta dla pielgrzymów: najsłynniejsza artystka na trasie rysowała dla produktu masowego, a jej klasztor leży tak cicho, że na 63,3 km prawie go przeoczysz.

Jak pielgrzymi trafiają na tę drogę

Prawie wszyscy przychodzą przez Ulm. Tam, przy katedrze, kończy się Jakobsweg Nürnberg–Ulm i tam zaczyna się Oberschwäbischer Jakobsweg, którym przez Grimmelfingen z kościołem św. Jakuba i Erbach dochodzisz w dobre 21 kilometrów do Oberdischingen. Przy Haus St. Jakobus drogi się rozchodzą: Oberschwäbischer biegnie na południe przez Biberach i Weingarten nad Jezioro Bodeńskie, ta droga na zachód przez Bussen. Już w Ulm pielgrzymowanie miało wybitnego nauczyciela: dominikanin Felix Fabri, w Ulm od 1468 roku, napisał w 1492 roku „Die Sionpilger” (Pielgrzymi na Syjon), duchową pielgrzymkę do Jerozolimy, Rzymu i Santiago dla zakonnic, którym nie wolno było opuszczać klasztoru.

Kontynuować pielgrzymkę?

W Pfullendorfie nic nowego się nie zaczyna, po prostu idzie się dalej: Linzgauer Jakobsweg nadchodzi z Meßkirch i w dwa dni prowadzi przez Aftholderberg i Ramsberg do Überlingen, a statkiem przez jezioro do Konstancji. Dopiero wtedy przekraczasz 100 kilometrów, których Beuroner Jakobspilger-Gemeinschaft wymaga do swojego certyfikatu – 96,6 kilometra to o 3,4 za mało.

Od Konstancji pałeczkę przejmuje Via Jacobi, przez Szwajcarię i Einsiedeln do Genewy. Stamtąd drogi prowadzą przez Le Puy i Pireneje aż do Santiago; planer Camino Ninja złoży ci je w aplikacji.

Przygotowanie i kwestie praktyczne

Paszport pielgrzyma i aplikacja. Jak na wszystkich niemieckich Drogach św. Jakuba potrzebujesz paszportu pielgrzyma (credencial), żeby nocować w schroniskach pielgrzymich i zbierać stemple; w Santiago liczy się on do Composteli. Najlepiej zamów go wcześniej przez internet, żeby dotarł do ciebie na czas przed startem: w Haus St. Jakobus w Oberdischingen bezpłatnie za datek, co najmniej pięć dni przed wyruszeniem, albo w biurze pielgrzymim Beuroner Jakobspilger-Gemeinschaft (stan: październik 2026). Paszporty pielgrzyma wydaje też informacja turystyczna w Pfullendorfie. Etapy można dzielić elastycznie – najprościej bezpośrednio w aplikacji Camino Ninja, w której układasz swoje etapy i od razu planujesz odpowiednie noclegi.

Stemple i certyfikat. Stemple są w kościołach i klasztorach, na pewno w Grimmelfingen, w Josefskapelle w Heratskirch i w St. Jakob w Pfullendorfie. Certyfikat wspólnoty z Beuron jest bezpłatny, datek mile widziany; wysyłasz paszport pielgrzyma do Beuron z opłaconą kopertą zwrotną i potrzebujesz co najmniej 100 kilometrów między Tybingą a Konstancją.

Nocleg i pora roku. Jedyne prawdziwe schronisko pielgrzymie stoi w Oberdischingen, z pościelą, ręcznikami i na życzenie z półpensją. W Munderkingen, Offingen, Dürmentingen, Bad Saulgau i Pfullendorfie są gospody i kwatery prywatne, a Sießen i Habsthal przyjmują pielgrzymów na zapytanie. Wszędzie dzwoń wcześniej, zwłaszcza w weekendy i w Zielone Świątki, kiedy na Bussen się świętuje. Między Munderkingen a Bad Saulgau niewiele można kupić, weź prowiant. Zimą drogi leśne i polne są błotniste.

Ile kosztuje cię ta droga

Licz się z kosztem 60 do 100 € dziennie (stan: październik 2026). W Haus St. Jakobus jako pielgrzym płacisz 25 € w pokoju dwu- lub trzyosobowym, 35 € w jednoosobowym i 10 € za namiot, do tego śniadanie 7,50 € i ciepła kolacja 12,50 €; komu brakuje pieniędzy, usłyszy zdanie „Gemeinsam finden wir eine Lösung” (razem znajdziemy rozwiązanie). Pokoje klasztorne w Sießen i Habsthal kosztują według uzgodnienia, gospody i pensjonaty to z doświadczenia 55 do 90 € za pokój. Paszport pielgrzyma i certyfikat są bezpłatne, mile widziany datek.

Dojazd

Na start. Dworzec główny Ulm Hauptbahnhof ma połączenia ICE. Kto zaczyna przy katedrze, idzie 21 kilometrów Oberschwäbischer Jakobsweg do Oberdischingen; jej wieża, od 1890 roku najwyższa wieża kościelna świata, straciła ten tytuł 30 października 2025 roku na rzecz Sagrada Família w Barcelonie. Kto chce zacząć bezpośrednio w Oberdischingen, jedzie Donautalbahn do Ehingen, a stamtąd autobusem. Munderkingen ma dworzec od 1870 roku, Bad Saulgau od 1869 roku – wygodne, by dołączyć lub przerwać wędrówkę.

Z mety. Pfullendorf nie ma regularnych połączeń kolejowych. Autobusy jeżdżą między innymi do Überlingen, Mengen i Sigmaringen, do najbliższych dworców; w letnie weekendy od 2011 roku kursuje Räuberbahn w kierunku Aulendorfu – rozkład najlepiej sprawdź wcześniej.

• Kolej: bahn.de — Ulm, Donautalbahn do Ehingen i Munderkingen, powrót z Sigmaringen, Mengen lub Überlingen
• Informacje: via-beuronensis.de — etapy od E1 do E6, paszport pielgrzyma i certyfikat
• Schronisko: haus-st-jakobus.de — łóżko dla pielgrzyma i paszport pielgrzyma w Oberdischingen