Via Francigena (Francja)

W skrócie

• Początek / Koniec: Calais (Kanał La Manche) → Jougne (Col de Jougne, 1 010 m, granica ze Szwajcarią)
• Długość: 1 007,0 km — po Via Turonensis drugi najdłuższy szlak we Francji w naszym wykazie; jedyny pomiar zewnętrzny o tym samym przebiegu (Calais → Jougne) wynosi 1 005 km, co potwierdza dokładność naszego pomiaru trasy z odchyleniem wynoszącym 0,2 procent
• Różnica wysokości: ↗ 30 921 m / ↘ 30 050 m — suma bardzo szczegółowej trasy prowadzącej przez pofałdowane tereny uprawne; w terenie oznacza to: brak przełęczy, brak odcinków wymagających wspinaczki, tylko jedno prawdziwe podejście o przewyższeniu +937 m na ostatnim etapie
• Czas trwania: 47 etapów (oficjalny podział: VFF01–VFF47), około 7 tygodni bez przerwy — większość osób pokonuje tę trasę w odcinkach, co zostało uwzględnione
• Odcinki: 5 odcinków z dworcami na obu końcach: Calais–Arras (ok. 209 km), Arras–Reims (ok. 204), Reims–Bar-sur-Aube (ok. 259), Bar-sur-Aube–Besançon (ok. 233), Besançon–Jougne (ok. 101, powrót z Pontarlier)
• Oznakowanie: GR 145, biało-czerwone pasy, oznakowany na całej długości od 2018 r. — sama AEVF określa oznakowanie jako „rzadkie, zróżnicowane i czasami sprzeczne”: ślad GPS należy do wyposażenia
• Podstawa historyczna: wykaz stacji arcybiskupa Sigericha z Canterbury z roku 990 (British Library, Cotton MS Tiberius B.V) — około 25 z 79 wymienionych w nim stacji znajduje się na tym odcinku
• UNESCO: sam szlak nie figuruje na żadnej liście UNESCO (kandydatura na liście wstępnej obejmuje wyłącznie Włochy) — wzdłuż niego znajduje się pięć obiektów wpisanych na listę światowego dziedzictwa z innych powodów: Reims (1991), dzwonnica w Arras (2005), cytadela Vaubana w Besançon (2008), Bassin minier (2012) oraz Szampania (2015)
• Połączenie: trasa do Rzymu, a nie szlak św. Jakuba: najpierw Via Francigena (Anglia) do Dover, a następnie Via Francigena (Szwajcaria) od Ballaigues — od Jougne pozostało jeszcze około 1 215 km do Bazyliki św. Piotra
• Charakter: najspokojniejszy odcinek Szlaku Rzymskiego: jedyny fragment, dla którego nikt nie publikuje danych dotyczących liczby pielgrzymów; około 350 zarejestrowanych miejsc noclegowych na odcinku 1 007 km — rezerwacja z wyprzedzeniem jest tu normą, a nie kwestią grzeczności

Przegląd

W roku 990 Sigerich, świeżo wyświęcony arcybiskup Canterbury, udaje się do Rzymu, aby odebrać od papieża palium. Odwiedza 23 kościoły, jada obiad z Janem XV — a w drodze powrotnej zleca zapisanie miejsc, w których nocuje. Wynik tej wyprawy znajduje się dziś w British Library, Cotton MS Tiberius B.V., strona 23v, i zaczyna się od zdania Iste sunt submansiones de Roma usque ad mare. — oto stacje noclegowe od Rzymu aż do morza. Lista zawiera 80 pozycji, ale tylko 79 stacji, ponieważ numer XXIII został przypisany dwukrotnie: błąd w księgowości, sprzed tysiąca lat. Około 25 z tych stacji znajduje się we Francji, a ty je wszystkie odwiedzasz — Rems to Reims, Atherats to Arras, Bysiceon w Besançon, Punterlin to Pontarlier, Antifern to Jougne. Żadna inna linia dalekobieżna w Europie nie posiada rozkładu jazdy z 990 roku — a jeden z jej odcinków to dziś łąka.

Odchodzisz 1 007,0 kilometrów od Kanału La Manche do przełęczy Col de Jougne na wysokości 1 010 metrów — jedyny pomiar zewnętrzny o tym samym przebiegu wynosi 1 005 kilometrów, co potwierdza dokładność naszego pomiaru trasy z dokładnością do 0,2 procent. 47. etap w ośmiu departamentach, podzielonych na pięć części z dworcami na obu końcach trasy: Calais–Arras, Arras–Reims, Reims–Bar-sur-Aube, Bar-sur-Aube–Besançon, Besançon–Jougne. Pod względem technicznym trasa nie jest trudna — pofałdowane tereny rolnicze, kredowe płaskowyże, leśne ścieżki, a jedyne prawdziwe wzniesienie pojawia się zupełnie na końcu:+937 metrów na ostatnim etapie. To, czego on wymaga, to samodzielność: to jest szlak rzymski, a nie szlak św. Jakuba — ani muszli, ani sieci schronisk, ani certyfikatu z Composteli —, i jest to jedyny odcinek całej Via Francigena, dla którego nikt nie publikuje danych dotyczących liczby pielgrzymów. Sama francuska organizacja nadrzędna pisze, że brakuje „tablicy pielgrzymów”. Za to przez wiele dni masz tu dla siebie drogę, po której ruch trwa od 876 roku: najpierw pallium, potem targi w Szampanii, a potem ty. W punkcie docelowym Francja przekazuje szlak Via Francigena (Szwajcaria) — do Bazyliki św. Piotra pozostało jeszcze około 1 215 kilometrów od Jougne.

Miasto, którego już nie ma, nadal figuruje na liście

Wiersz LXXVII listy brzmi: Teranburh. Tak wyglądała Thérouanne: rzymska Tarvanna, stolica plemienia Morini, siedziba biskupstwa od VII wieku — 58 biskupów w nieprzerwanej linii, a do tego katedra z wczesnego okresu gotyku, dorównująca katedrze w Saint-Denis. 1553 Cesarz Karol V zajął miasto po kapitulacji — i nie pozwolił na jego splądrowanie, lecz nakazał je zniszczyć. Tytuł kluczowego opracowania archeologicznego nawiązuje do jego rozkazu:„Il commanda qu'elle fust rasée et démolie jusques aux fondemens“ — nakazał, by ją zrównać z ziemią i zburzyć aż do fundamentów. Zniszczenie miało charakter systematyczny, nie były to zniszczenia wojenne: katedrę celowo rozebrano, a w 1559 r. diecezję rozwiązano i podzielono między Ypres, Saint-Omer i Boulogne. Dzisiaj znajduje się tam wieś licząca około 1000 mieszkańców, dom archeologiczny z 175 znaleziskami — w tym ampułkami pielgrzymkowymi —, schronisko dla pielgrzymów oraz łąka, na której niegdyś stała katedra. Wykopaliska trwają od 1898 roku do dziś. Twój etap 6 prowadzi przez miejscowość o nazwie 990, której nie ma już na żadnej mapie.

A potem XX wiek. Kto nałoży listę Sigericha na współczesną mapę, ten nałoży ją na front zachodni. Jego Duin To Doingt koło Péronne, w samym sercu pola bitwy nad Sommą z 1916 roku — ponad milion ofiar w ciągu czterech i pół miesiąca. Jego Corbunei Corbeny leży na wschodnim krańcu Chemin des Dames; wieś i klasztor zostały całkowicie zniszczone podczas I wojny światowej. W pobliżu Berry-au-Bac, na twoim etapie 18, przejeżdżały 16. April 1917. pierwsze 128 francuskich czołgów w historii wkroczyło do bitwy — 81 z nich pozostało na polu bitwy. A w Ablain-Saint-Nazaire, na 9. etapie trasy, znajduje się największy francuski cmentarz wojskowy Notre-Dame-de-Lorette, a obok niego, od 11 listopada 2014 r., Anneau de la Mémoire: elipsa złożona z 500 stalowych płyt z 576 606 Przeznaczenie — wszyscy polegli z regionu Nord-Pas-de-Calais, w porządku alfabetycznym, bez stopni wojskowych, bez podania narodowości; pierwszy pomnik na świecie, który wymienia na jednej liście zarówno sojuszników, jak i wrogów. Dwie listy otaczają tę ścieżkę: jedna z 990 r., obejmująca 79 miejsc, oraz druga z 2014 r., zawierająca 576 606 osób.

To, co pozostało z 990, rozciąga się na tysiąc kilometrów — a każdy etap jest tego wart. W Corbeny W dniu następującym po koronacji królowie Francji dotykali relikwii św. Marcoula i wypowiadali nad chorymi następujące słowa:„Le roi te touche, Dieu te guérisse” — Król cię dotyka, niech Bóg cię uzdrowi; Ludwik Święty sam odbył tu pielgrzymkę w 1229 roku, a Ludwik XIV zrezygnował z tej tradycji. Jechali konno z Reims do relikwii — ty pokonujesz tę samą trasę w przeciwnym kierunku, od relikwii do kościoła koronacyjnego. W pobliżu Leffonds mijasz Maison-Dieu de Mormant, 1121 Wzniesiony jako „hôpital-église”, specjalnie po to, by „przyjmować pielgrzymów i pomagać ubogim”, później zarządzany przez joannitów i templariuszy: budynek zbudowany dla ludzi takich jak ty — stoi do dziś, tylko podłoże znajduje się obecnie 1,80 metra wyżej. A tuż przed granicą ze Szwajcarią, w Jougne, stoi kaplica Saint-Maurice z jej krypta karolińska — miejsce starsze niż podróż Sigericha, jedyny obiekt na całej francuskiej trasie, który mężczyzna z listą nr 990 mógł zobaczyć na własne oczy. Tam kończy się Francja: na wysokości 1 010 metrów, na przełęczy, na której już w średniowieczu pobierano cło.

Inne nazwy

Ta trasa nie ma francuskiej nazwy — nosi tę, którą nadali jej Włosi. 876, ponad sto lat przed Sigerichem, pojawia się w Actum Clusio, pergaminowy dokument z opactwa San Salvatore al Monte Amiata w Toskanii, jeden„via francisca” na: drogę, która prowadzi z krainy Franków. Włoska nazwa z włoskiej perspektywy — a Francja nigdy nie zaproponowała własnej. Kto tam pyta o drogę, pyta o Via Francigena lub zgodnie z Chemin de Sigéric, człowiekowi z listą. W sieci szlaków turystycznych idziesz po GR 145 trasy FFRandonnée, oznakowanej nieprzerwanie od 2018 roku; oficjalne mapy etapów AEVF zawierają kody VFF01–VFF47. Rowerzyści znają tę oś jako EuroVelo 5„Via Romea Francigena”. Niemieckie nazwy tymczasowe, takie jak „Frankenstraße” czy „Romweg”, nie przyjęły się — trzymaj się nazwy Via Francigena, a wtedy znajdziesz się również na listach miejsc noclegowych.

Dla kogo to idealne rozwiązanie – a dla kogo raczej nie

Ta trasa jest dla Ciebie, jeśli nie odstrasza Cię jej długość i nie brakuje Ci tłumów. Czeka na Ciebie 1 007 kilometrów przez osiem departamentów, lista etapów oparta na rękopisie z 990 roku, pięć miejsc wpisanych na listę światowego dziedzictwa przy trasie — oraz jedyne prawdziwe wzniesienie, to ostatnie. Jest to idealna trasa na drugą lub trzecią wielką wędrówkę: kto już kiedyś wędrował przez wiele tygodni i zadaje sobie pytanie, co będzie dalej, znajdzie tutaj najbardziej konsekwentną odpowiedź — trasę z celem położonym dalej niż Santiago i z historią starszą niż jakakolwiek Compostela. A kto lubi samodzielnie planować, dzwonić, czytać mapy i budować podróż z fragmentów, ma tu więcej swobody niż na jakiejkolwiek ściśle zorganizowanej trasie masowej.

Szczerze mówiąc, nie jest to jednak miejsce dla Ciebie, jeśli oczekujesz infrastruktury na poziomie hiszpańskim. Nie ma tu sieci schronisk ani kultury „menu pielgrzymkowego” — sama francuska organizacja parasolowa pisze, że brakuje gospód oferujących „danie pielgrzymkowe”. AEVF określa oznakowanie swojego francuskiego odcinka jako „rzadkie, zróżnicowane i czasami sprzeczne”, a oficjalny przewodnik topograficzny istnieje tylko dla połowy trasy, aż do Reims. Będą dni, w których nie spotkasz żadnego innego pielgrzyma, a na końcach etapów znajdziesz jeden pokój, a nie dwanaście. Nie jest to też trasa dla Ciebie, jeśli do motywacji potrzebujesz towarzystwa: nikt nie publikuje danych dotyczących liczby pielgrzymów na tym odcinku — ponieważ prawie nie ma ich na tyle, by ich policzyć. Jeśli wieczorem chcesz spontanicznie decydować, gdzie przenocujesz, to nie jest to miejsce dla ciebie; takie luki planuje się z wyprzedzeniem, a nie w trakcie podróży.

Trasa i krajobraz

Trasa zaczyna się nad wodą, a kończy w górach. Z Calais najpierw kieruje się na zachód, w stronę kredowego wybrzeża, do Wissant — do portu, z którego Sigerich przeprawił się do Anglii w 990 roku —, a następnie w głąb lądu przez las Guînes, pagórkowaty region Boulonnais i dolinę rzeki Lys, mijając łąkę przy Thérouanne oraz przez zagłębie węglowe Artois, które od 2012 roku jest uznawane za Bassin minier jest wpisane na listę światowego dziedzictwa. Od Arras biegnie przez kredowe płaskowyże nad rzekami Somme i Aisne: rozległe pola, proste drogi wiejskie, horyzonty bez drzew — a pomiędzy nimi nazwy, które zna każdy, kto czytał cokolwiek o roku 1916. W Laon. wspina się na sto metrów na górę o kształcie katedry, w której zachodnich wieżach stoi szesnaście kamiennych wołów, a w Reims dociera do Szampanii.

Za Reims trasa prowadzi przez Montagne de Reims — przez Verzenay oraz Verzy, dwa z siedemnastu Grand Crus Szampanii — w dół wzdłuż kanału Marne, a następnie przez wilgotną Szampanię z jej kościołami z muru pruskiego i jeziorami, aż do Côte des Bar. Potem krajobraz staje się leśny i spokojny: Haute-Marne z Clairvaux i Mormant, które Plateau de Langres, gdzie w Récourt wody Francji rozdzielają się na trzy części — tam kropla deszczu decyduje, czy trafi do Atlantyku, Morza Północnego, czy Morza Śródziemnego; ty wybrałeś Rzym —, winnice w Haute-Saône, dolina Ognon. W Besançon wita cię miasto położone w zakolu rzeki, nad którym góruje skalisty cypel z cytadelą Vaubana. Następnie ostatnie sto kilometrów: dolina Loue, wąwóz Gorges de Nouailles, płaskowyż Haut-Doubs, przełęcz Cluse de Pontarlier między dwiema fortecami — i Col de Jougne na wysokości 1 010 metrów, za którą zaczyna się Szwajcaria.

Etapy, teren i stopień trudności

47. etap to oficjalne i rzeczywiste tempo — w ten sposób AEVF (VFF01–VFF47) oraz FFRandonnée dzielą trasę niezależnie od siebie, przy średniej długości etapu wynoszącej około 21 kilometrów. Nie ulegaj pokusie łączenia etapów: każde połączenie skutkuje 35-kilometrowymi etapami w rejonach, w których między miejscowościami etapowymi nie ma nic – nie pozwalają na to warunki zakwaterowania. Wiążące są pomiary tras z naszej bazy danych tras: 1 007,0 km; długości etapów 1–11 i 47 zostały oficjalnie opublikowane, wszystkie pozostałe to wartości przybliżone oznaczone jako „ok.”. Pod względem technicznym trasa nie stawia prawie żadnych wyzwań — do ostatniego etapu nie ma żadnej przełęczy, a tam czeka +937 metrów przewyższenia w jednym odcinku. Dlatego najważniejsza wskazówka dotycząca planowania brzmi następująco: Każdy z pięciu odcinków posiada stację kolejową na obu końcach — Calais–Arras (ok. 209 km), Arras–Reims (ok. 204), Reims–Bar-sur-Aube (ok. 259), Bar-sur-Aube–Besançon (ok. 233), Besançon–Jougne (ok. 101, powrót z Pontarlier). Trasę tę można pokonać podczas pięciu wyjazdów wakacyjnych, nie tracąc ani metra. Do każdego planu należy dodatkowo uwzględnić dwie rzeczy: Woda na pozbawionych cienia płaskowyżach nad Somme i Aisne — a to Rozmowa telefoniczna poprzedniego wieczoru, ponieważ wiele kwater to „chambres d'hôtes” z dwoma pokojami.

Odcinek 1 — Calais → Arras · ok. 209 km · 10 etapów · Kolej: Calais-Fréthun (TGV/Eurostar) ↔ Arras (TGV)

1. Calais → Wissant — 20,5 km — wzdłuż wybrzeża kredowego do Cap Blanc-Nez; celem jest port w Sigerich Sumeran — stąd w 990 roku popłynął do Anglii.
2. Wissant → Guînes — 26,5 km — najdłuższy etap tego odcinka; Guînes to „Gisne” z czasów Sigericha, a w lesie znajduje się Colonne Blanchard (pierwsze przelot balonem nad Kanałem La Manche, 1785 r.).
3. Guînes → Licques — 16 km — w pobliżu Balinghem w 1520 r. znajdowało się Camp du Drap d'Or: Henryk VIII i Franciszek I, 2 800 namiotów, 250 000 ryb — a pod względem politycznym prawie nic.
4. Licques → Tournehem-sur-la-Hem — 15 km — najkrótszy etap tego odcinka, wzgórza Boulonnais.
5. Tournehem-sur-la-Hem → Wisques — 20,5 km — Celem są dwa opactwa benedyktyńskie w Wisques: Łóżka w klasztorze dla pielgrzymów.
6. Wisques → Delettes — 17,5 km — Dolina Lys; po drodze Thérouanne, stacja Sigerich, która została zniszczona w 1553 roku — dom archeologiczny i schronisko dla pielgrzymów.
7. Delettes → Amettes — 24 km — Celem jest dom, w którym urodził się Benoît-Joseph Labre (1748), kanonizowanego pielgrzyma, który nieustannie przemierzał świat.
8. Amettes → Bruay-la-Buissière — 22,5 km — „Bruwaei” Sigericha, obecnie obszar górniczy wpisany na listę światowego dziedzictwa; Cité des Électriciens z 1856 roku.
9. Bruay-la-Buissière → Ablain-Saint-Nazaire — 26,5 km — Notre-Dame-de-Lorette i Anneau de la Mémoire: 576 606 nazwisk.
10. Ablain-Saint-Nazaire → Arras — 20 km — „Atherats” Sigericha; dzwonnica (UNESCO 2005) oraz kopalnia Wellington pod miastem.

Odcinek 2 — Arras → Reims · ok. 204,5 km · 9 etapów · Kolej: Arras (TGV) ↔ Reims (TGV)

11. Arras → Bapaume — 25,5 km — Płaskowyż kredowy; zaczyna się pole bitwy nad Sommą.
12. Bapaume → Péronne — ok. 25 km — „Historial de la Grande Guerre” (1992) w zamku w Péronne.
13. Péronne → Trefcon — ok. 23 km — an Doingt skończył się „Duin” Sigericha.
14. Trefcon → Seraucourt-le-Grand — ok. 17 km — „Martinwaeth” w Sigerich.
15. Seraucourt-le-Grand → Tergnier — ok. 25 km — wzdłuż kanału Oise do węzła kolejowego (możliwość wysiadania).
16. Tergnier → Laon — ok. 27 km — najdłuższy etap tego odcinka; na końcu sto metrów podejścia na Kathedralberg z 16 kamiennymi wołami.
17. Laon → Corbeny — ok. 24 km — w dół od Kathedralbergu do Chemin des Dames; Corbeny to „Corbunei” z tekstu Sigericha — oraz miejsce postoju królów.
18. Corbeny → Berry-au-Bac — ok. 14 km — krótki etap; pomnik czołgu upamiętnia dzień 16 kwietnia 1917 r.
19. Berry-au-Bac → Reims — ok. 24 km — przyjazd do miasta koronacyjnego (wpis do listy UNESCO w 1991 r.).

Odcinek 3 — Reims → Bar-sur-Aube · ok. 259 km · 13 etapów · Kolej: Reims (TGV) ↔ Bar-sur-Aube (linia Paryż-Est–Belfort)

20. Reims → Verzy — ok. 23 km — przez Montagne de Reims: Verzenay oraz Verzy, dwie gminy z klasyfikacją Grand Cru położone w samym środku trasy.
21. Verzy → Condé-sur-Marne — ok. 19 km — w dół od winnic do kanału Marne.
22. Condé-sur-Marne → Châlons-en-Champagne — ok. 22 km — „Chateluns” Sigericha; Notre-Dame-en-Vaux, miejsce wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO, będące punktem na Szlaku św. Jakuba.
23. Châlons-en-Champagne → Saint-Germain-la-Ville — ok. 17 km — Marne-Aue.
24. Saint-Germain-la-Ville → Saint-Amand-sur-Fion — ok. 21 km — kościół szachulcowy w Saint-Amand.
25. Saint-Amand-sur-Fion → Vitry-le-François — ok. 17 km — węzeł kanałowy z połączeniem kolejowym.
26. Vitry-le-François → Saint-Rémy-en-Bouzemont — ok. 24 km — do regionu Lac du Der.
27. Saint-Rémy-en-Bouzemont → Outines — ok. 20 km — wioski z domami szachulcowymi w regionie Champagne humide.
28. Outines → Montmorency-Beaufort — ok. 22 km — przez granicę do departamentu Aube.
29. Montmorency-Beaufort → Précy-Saint-Martin — ok. 18 km — w pobliżu Brienne-le-Château (lata szkolne Napoleona 1779–1784) oraz Brienne-la-Vieille, „Breone” z dzieła Sigericha.
30. Précy-Saint-Martin → Dienville — ok. 21 km — Kraina Jezior w departamencie Aube.
31. Dienville → Dolancourt — ok. 15 km — najkrótszy etap w Szampanii.
32. Dolancourt → Bar-sur-Aube — ok. 20 km — „Bar” w Sigerich, miasto targowe Szampanii, położone w samym sercu Côte des Bar; osady winiarskie znajdują się również w sąsiedniej miejscowości Baroville.

Odcinek 4 — Bar-sur-Aube → Besançon · ok. 233 km · 11 etapów · Kolej: Bar-sur-Aube ↔ Besançon-Viotte / Besançon Franche-Comté TGV

33. Bar-sur-Aube → Orges — ok. 22 km — mijając Clairvaux: Opactwo św. Bernarda z 1115 r., w latach 1808–2023 pełniło funkcję więzienia.
34. Orges → Richebourg — ok. 21 km — przez Châteauvillain, przez lasy Haute-Marne.
35. Richebourg → Faverolles — ok. 21 km — przy Maison-Dieu de Mormant (1121) – schronisko dla pielgrzymów, które przetrwało zarówno jako dokument, jak i jako budynek.
36. Faverolles → Langres — ok. 21 km — w górę na płaskowyż; 3,5 km murów miejskich, po których można spacerować; miasto, w którym urodził się Diderot.
37. Langres → Culmont-Chalindrey — ok. 14 km — najkrótszy etap trasy, węzeł kolejowy.
38. Culmont-Chalindrey → Coublanc — ok. 22 km — przejście do departamentu Haute-Saône, w pobliżu miejscowości „Grenant” z opowieści o Sigerichu.
39. Coublanc → Champlitte — ok. 21 km — Miasteczko winiarskie z muzeum poświęconym Meksykowi: pewna wioska położona przy Szlaku Rzymskim była współzałożycielem miasta w stanie Veracruz.
40. Champlitte → Dampierre-sur-Salon — ok. 20 km — Dolina Salon, w pobliżu Seveux (w tekście Sigericha „Sefui”).
41. Dampierre-sur-Salon → Bucey-lès-Gy — ok. 28 km — najdłuższy płaski etap szlaku, miejscowość winiarska położona na wzgórzach przedjurajskich.
42. Bucey-lès-Gy → Cussey-sur-l'Ognon — ok. 21 km — „Cuscei” Sigericha.
43. Cussey-sur-l'Ognon → Besançon — ok. 22 km — w głąb pętli rzeki Doubs, „Bysiceon” Sigericha; u góry cytadela Vaubana (UNESCO 2008).

Odcinek 5 — Besançon → Jougne · ok. 101 km · 4 etapy · Kolej: Besançon; powrót z Pontarlier (TER) lub Vallorbe (CH)

44. Besançon → Foucherans — ok. 26 km — od zakola rzeki do pierwszych wzniesień Jury.
45. Foucherans → Mouthier-Haute-Pierre — ok. 25 km — Dolina Loue i wąwóz Nouailles.
46. Mouthier-Haute-Pierre → Pontarlier — ok. 22 km — podejście na płaskowyż; „Punterlin” Sigericha, miasto absyntu.
47. Pontarlier → Jougne — 28,1 km, +937 m — najdłuższy etap i jedyne prawdziwe wzniesienie na trasie: przez Cluse de Pontarlier między Château de Joux a Fort Larmont, przez Col de Jougne (1 010 m) do kaplicy Saint-Maurice z kryptą z okresu karolińskiego — „Antifern” Sigericha. Granica.

Łączna długość etapu (ok. 1 006,6 km) jest, co naturalne, nieznacznie mniejsza od pomiaru trasy — obowiązująca długość to 1 007,0 km. Podsumowując: etap 1 to dziesięć dni nad morzem, wojna i węgiel z dwoma miejscami wpisanymi na listę światowego dziedzictwa; etap 2 podąża śladami Sigericha przez dawny front; etap 3 to Szampania – od win Grand Cru po wioski z domami o konstrukcji szachulcowej; odcinek 4 to najspokojniejsze dwa tygodnie z Clairvaux, Mormant i Langres; odcinek 5 to czterodniowy finał w Jura z jedynym podjazdem. I jeszcze raz, bo oszczędza to pieniądze i nerwy: nie łącz etapów — między miejscowościami etapowymi często po prostu nie ma nic.

Najciekawsze atrakcje na trasie

• Wissant — port Sigericha — Pozycja LXXX na liście, „Sumeran”: miejsce, z którego arcybiskup wyruszył do Anglii w 990 roku. Port uległ zamuleniu, a pod koniec XII wieku na znaczeniu zyskało Calais — i w 1347 roku, podczas przekazania Calais Edwardowi III, dwóch spośród sześciu obywateli z pętlą na szyi nosiło nazwisko „de Wissant”. Nazwa starego portu nadal pojawiała się w nazwach rodowych.
• Thérouanne — stacja, której już nie ma — stolica rzymskiej prowincji, 58 biskupów z rzędu, jedna z najwcześniejszych katedr gotyckich we Francji. W 1553 r. na rozkaz Karola V zburzona „aż do fundamentów”, a w 1559 r. zlikwidowana również jako diecezja. Dzisiaj: wioska, dom archeologiczny z 175 znaleziskami, w tym ampułkami pielgrzymkowymi — oraz schronisko dla pielgrzymów na miejscu znikniętego miasta.
• Amettes — miejsce narodzin świętego włóczęgi — Tutaj 26 marca 1748 roku urodził się Benoît-Joseph Labre: trzykrotnie odrzucony przez klasztory, a potem przez całe życie wędrujący pieszo — do Rzymu, Loreto, Einsiedeln, a nawet Santiago. Zmarł w 1783 roku w Rzymie z wyczerpania, został kanonizowany w 1881 roku i dziś jest patronem bezdomnych. Szlak prowadzi obok domu człowieka, który uczynił z wędrówki swój zawód — i kończy się w mieście, w którym zmarł.
• Pierścień Pamięci, Ablain-Saint-Nazaire — obok największego we Francji cmentarza wojskowego Notre-Dame-de-Lorette od 11 listopada 2014 r. stoi elipsa o obwodzie 345 metrów, złożona z 500 stalowych płyt: 576 606 nazwisk, wszystkich poległych z regionu Nord-Pas-de-Calais w latach 1914–1918, uporządkowanych alfabetycznie, bez podawania stopnia wojskowego ani narodowości — pierwszy na świecie pomnik, który wymienia na jednej liście zarówno przyjaciół, jak i wrogów.
• Arras — dzwonnica i miasto pod miastem — dzwonnica znajduje się na liście światowego dziedzictwa od 2005 roku, a tło stanowią dwa flamandzkie place z szczytami. Poniżej znajduje się Carrière Wellington: od września 1915 roku nowozelandzcy tunelarze połączyli średniowieczne kopalnie kredy w sieć o długości 20 kilometrów, w której 24 000 brytyjskich żołnierzy czekało na atak z 9 kwietnia 1917 roku.
• Laon — 16 wołów w wieży — katedra (1155–1235), jedna z pierwszych katedr gotyckich w ogóle, góruje sto metrów nad równiną. W jej zachodnich wieżach stoi szesnaście kamiennych wołów naturalnej wielkości — zgodnie z legendą jest to wyraz wdzięczności dla zwierząt pociągowych, które wciągały kamienie pod górę. Katedra, która podziękowała swoim wołom, umieszczając je w wieży.
• Corbeny — formuła królewska — W „Corbunei” Sigericha od około 900 roku przechowywano relikwie św. Marcoula. Dzień po koronacji w Reims królowie przybywali tu konno i dotykali chorych na skrofulę: „Le roi te touche, Dieu te guérisse” (Król cię dotyka, niech Bóg cię uzdrowi). Zwyczaj ten był kultywowany od czasów Ludwika X do Ludwika XIV; przeorat został zlikwidowany w 1790 roku, a wieś zniszczona podczas I wojny światowej — pozostała jedynie kaplica pamiątkowa na obrzeżach miejscowości oraz ciekawostka, że trasę koronacyjną można pokonać w przeciwnym kierunku.
• Reims — 32 koronacje, jedno prawdziwe chrzciny — Katedra, opactwo Saint-Remi i Palais du Tau znajdują się na liście światowego dziedzictwa od 1991 roku; w Reims koronowano 32 królów, z czego 25 w tej budowli; w 1429 roku Joanna d’Arc sprowadziła tu Karola VII. Jeśli chodzi o słynny chrzest Chlodwiga, badacze szczerze przyznają: „On n'en connaît ni le lieu, ni la date, ni les circonstances précises” — ani miejsce, ani data, ani dokładne okoliczności nie są pewne, a odkopana chrzcielnica mogła pomieścić trzy osoby, a nie 3000 franków. Pod wzgórzem Coteau Saint-Nicaise: 57 kilometrów galeri w skałach kredowych z czasów galijsko-rzymskich, wypełnionych szampanem.
• Verzenay i Verzy — etap Grand Cru — Trasa opuszcza Reims przez Montagne de Reims i przebiega przez dwie z siedemnastu gmin Grand Cru w Szampanii (wpisanych na listę światowego dziedzictwa w 2015 roku). I szczera uwaga na marginesie: Hautvillers, gdzie znajduje się klasztor Dom Pérignon, leży 20 kilometrów na zachód i nie jest uwzględnione na trasie — zamiast legendy otrzymasz dwa autentyczne winnice o 100-procentowej renomie jako punkty etapowe.
• Notre-Dame-en-Vaux, Châlons-en-Champagne — najpiękniejsza ironia tej trasy — Kościół kolegiacki (1114–1217) znajduje się na liście światowego dziedzictwa UNESCO, ale jako przystanek na szlaku „Chemins de Saint-Jacques-de-Compostelle en France” z 1998 r.: Jedyny kamień wpisany na listę światowego dziedzictwa, znajdujący się bezpośrednio przy francuskiej trasie do Rzymu, został wpisany w związku z inną pielgrzymką. Jego carillon z 56 dzwonami, ufundowany w 1858 roku, do dziś gra według oryginalnego programu — co kwadrans.
• Bar-sur-Aube — gdzie szlak pielgrzymkowy przekształcił się w szlak handlowy — „Bar” Sigericha było jednym z czterech miast targowych w Szampanii, co potwierdzają przywileje z 1137, 1164 i 1176 roku: Włoscy kupcy ustalali tu kursy wymiany walut, jedwab trafiał na północ, a flamskie sukno na południe — tą samą trasą, którą w 990 roku odnotował arcybiskup. Najpierw pojawiło się pallium, a potem pieniądze.
• Clairvaux i Mormant — opactwo i schronisko — w pobliżu Ville-sous-la-Ferté mijasz Clairvaux, założone w 1115 roku przez Bernarda, klasztor macierzysty dla ponad 60 klasztorów — a od 1808 do 2023 roku najsłynniejsze więzienie we Francji. Dwa etapy dalej znajduje się Maison-Dieu de Mormant: wzniesiony w 1121 roku jako hôpital-église, „aby przyjmować pielgrzymów i pomagać ubogim”, później należał do joannitów i templariuszy. Budynek ten stoi do dziś — zbudowany dla ludzi takich jak ty.
• Langres — mur, Encyklopedia, dział wodny — 3,5 kilometra murów miejskich, po których można spacerować, z siedmioma wieżami; miasto rodzinne Denisa Diderota (1713), twórcy 28 tomów „Encyklopedii”. A na płaskowyżu na południe od miasta, w pobliżu miejscowości Récourt, na wysokości 453 metrów znajduje się jedyny we Francji potrójny punkt wododziału morskiego: Sekwana → Atlantyk, Moza → Morze Północne, Rodan → Morze Śródziemne.
• Besançon — Vauban, Hugo i 30 000 kół zębatych — Cytadela (od 1668 r., wpisana na listę światowego dziedzictwa w 2008 r.) wznosi się sto metrów nad miastem, które niemal całkowicie otacza rzeka Doubs — Cezar opisał to położenie już w „De Bello Gallico”. W 1802 r. urodził się tu Victor Hugo: „Alors dans Besançon, vieille ville espagnole” — wolne hrabstwo należało do Hiszpanii do 1678 roku. W katedrze znajduje się zegar astronomiczny z 1857 roku, składający się z 30 000 części i wyposażony w 122 wskaźniki.
• Château de Joux i Pontarlier — więzienie i absynt — 7 kwietnia 1803 roku w forcie Vaubana nad rzeką Cluse zmarł Toussaint Louverture, przywódca rewolucji haitańskiej. W samym Pontarlier około 1900 roku dwadzieścia pięć destylarni zapewniało utrzymanie 3 000 spośród 8 000 mieszkańców; w 1910 roku wyprodukowano 36 milionów litrów absyntu, 16 marca 1915 roku został on zakazany — i dopiero 17 maja 2011 roku we Francji znów pozwolono nazywać ten trunek absyntem. Napój, który przez 96 lat pozostawał bez nazwy.
• Jougne — miejsce, które widział Sigerich — Kaplica Saint-Maurice (XII w.) nad przełęczą Col de Jougne posiada kryptę z okresu karolińskiego, starszą niż podróż z 990 r.: jest to jedyny obiekt na całej francuskiej trasie, który człowiek z listą mógł zobaczyć na własne oczy. Ponadto pozostałości bramy i mury średniowiecznego posterunku celnego — stacja LVI, „Antifern”. Za nimi: Szwajcaria.

Jak pielgrzymi trafiają na tę drogę

Klasyczny dopływ odbywa się przez wodę — tak jak w modelu 990, tyle że w przeciwnym kierunku. Ten Via Francigena (Anglia) Z Londynu, przez Canterbury, do Dover – to 172 kilometry, a stamtąd promem lub Eurotunelem do Calais, gdzie znajdziesz się w punkcie zerowym tej trasy. Sigerich kazał spisać swoją listę od Rzymu do morza; ty przechodzisz ją od morza do Rzymu — najbardziej spójna trasa, jaką ma do zaoferowania ta ścieżka, zajmuje dwa dodatkowe tygodnie i zaczyna się przy katedrze. Kto wyrusza bez wcześniejszej znajomości języka angielskiego, dołącza do trasy bezpośrednio w Calais: Calais-Fréthun jest stacją pociągów TGV i Eurostar (Paryż-Nord, Lille, Bruksela, Londyn), Calais-Ville znajduje się w centrum miasta.

A ponieważ dla większości osób 1 007 kilometrów to nie jest odległość na jeden wyjazd wakacyjny, drugim najważniejszym środkiem transportu jest pociąg: Arras, Reims oraz Besançon są miastami obsługiwanymi przez pociągi TGV i leżą dokładnie na styku pięciu odcinków; do Châlons-en-Champagne, Vitry-le-François, Bar-sur-Aube, Langres, Culmont-Chalindrey i Pontarlier można dojechać pociągiem regionalnym. Kto chce pokonać tylko jeden odcinek, powinien wybrać trasę ze względu na jej charakter: Calais–Arras to dziesięć etapów wzdłuż wybrzeża, śladami wojny i węgla; Reims–Bar-sur-Aube to Szampania; Bar-sur-Aube–Besançon to najspokojniejsze dwa tygodnie; a Besançon–Jougne to cztery dni w Jura z jedynym prawdziwym podjazdem. Szczerze mówiąc, nie ma jednak połączenia z Szlakiem św. Jakuba — żadna z naszych tras do Santiago nie przecina tego szlaku w sposób możliwy do udokumentowania: należy on do innej sieci, tej prowadzącej do Rzymu.

Kontynuować pielgrzymkę?

W Jougne kończy się Francja, ale to wszystko. Za granicą, w Ballaigues, zaczyna się Via Francigena (Szwajcaria): 195 kilometrów przez Orbe, Lozannę i wzdłuż brzegu Jeziora Genewskiego aż do Wielki Święty Bernard — Stacja Sigericha LV nazywa się „Urba” i to właśnie Orbe, więc pozostajesz na tej samej liście. Na szczycie przełęczy przejmuje Via Francigena (Włochy) 1 020 kilometrów przez Dolinę Aosty, równinę Padu i Toskanię aż do Bazyliki św. Piotra. Od Jougne brakuje ci więc jeszcze około 1 215 kilometrów — a na końcu nie czeka na nas certyfikat z Composteli, lecz Testimonium, wystawiona w Rzymie.

Spróbuj przeliczyć cały łańcuch: 172 kilometry w Anglii, 1 007 we Francji, 195 w Szwajcarii, 1 020 we Włoszech — 2 394 kilometrów z Londynu do Bazyliki św. Piotra, a Francja, z 42 procentami, jest zdecydowanie najdłuższym pojedynczym odcinkiem. Kto dotrze do tego miejsca, ma za sobą największy – i najspokojniejszy – odcinek: od Szwajcarii liczba pielgrzymów rośnie, w Toskanii szlak staje się zatłoczony, a w Rzymie w jubileuszowym roku 2025 przybyło ponad 12 000 osób, które otrzymały świadectwo. Dni, w których nie spotkałeś nikogo, przypadają więc wszystkie we Francji. To najcichsze tysiąc kilometrów, jakie można pokonać w drodze do Rzymu.

Przygotowanie i kwestie praktyczne

Sezon trwa od Od maja do września; ostatni etap trasy w Jura trwa do października, a potem na wysokości 1 010 metrów leży śnieg. Północna Francja jest wiosną wilgotna, a szlak GR 145 przebiega na długich odcinkach po drogach z kredy i gliny — stowarzyszenie FFRandonnée wyraźnie ostrzega przed błotem. Weź buty, które można wieczorem umyć, a latem na płaskowyżach Somme i Aisne spodziewaj się długich odcinków bez cienia i niewielkiej ilości wody pitnej między wioskami — tam rano uzupełniasz zapasy na cały dzień.

Trasa jest oznaczona jako GR 145 z biało-czerwonymi paskami, od 2018 r. na całej długości — na papierze. W praktyce AEVF określa oznakowanie swojego francuskiego odcinka jako „rzadkie, niejednolite, a czasem sprzeczne”, a pewien francuski wędrowiec stracił godzinę na ostatnim etapie, ponieważ w przewodniku lewa i prawa strona zostały zamienione. Pobierz trasę GPS — tutaj chodzi o wyposażenie, a nie o wygodę. Oficjalny przewodnik topograficzny FFRandonnée obejmuje jedynie trasę od Canterbury do Reims; w drugiej połowie trasy korzystasz z arkuszy etapowych AEVF (VFF01–VFF47) oraz corocznego przewodnika po noclegach wydawanego przez Fédération Française de la Via Francigena. Tam otrzymasz również książeczkę pielgrzyma — carnet de pèlerin, z włoskiego „credenziale”: we Francji nie są one kluczem do drzwi, ale w klasztorach są mile widziane i stanowią warunek uzyskania „testimonium” w Rzymie.

Noclegi planuje się z wyprzedzeniem, a nie w trakcie podróży: Około 350 obiektów noclegowych w ofercie 1 007 kilometrów i 47 etapów — to niewiele, ale nie oznacza to, że trasa jest uboga. Znajdują się tu noclegi w klasztorach (Wisques), gminne schroniska etapowe (Gîtes d'étape), pojedyncze schroniska dla pielgrzymów, takie jak w Thérouanne, oraz kempingi; w Szampanii, Haute-Marne i Haute-Saône standardem jest Pokoje gościnne, rezerwacja telefoniczna dzień wcześniej. Francuska organizacja nadrzędna sama informuje, że brakuje gospód oferujących danie dla pielgrzymów — a więc: w porze obiadowej trzeba zadbać o posiłek we własnym zakresie, zabrać ze sobą zakupy z poprzedniego dnia, a w poniedziałki w małych wioskach nie należy oczekiwać niczego. Zaplanuj swoje codzienne etapy z wyprzedzeniem, ponieważ miejsca noclegowe są niewielkie, nierównomiernie rozmieszczone i często otwarte tylko po wcześniejszym zgłoszeniu telefonicznym — najłatwiej zrobić to bezpośrednio w aplikacji Camino Ninja, w której możesz układać swoje etapy i od razu planować odpowiednie noclegi.

Ile kosztuje cię ta droga

Francja jest droższa od Hiszpanii, a ta trasa jest droższa niż francuska Droga św. Jakuba, ponieważ brakuje tu niedrogiej infrastruktury pielgrzymkowej. Realistyczne są od 55 do 75 € dziennie (stan na sierpień 2026 r.), jeśli nocujesz głównie w Chambres d'hôtes — pokój dwuosobowy od 55 do 85 €, pokój jednoosobowy od 45 do 65 €, często z wyżywieniem częściowym za 60–80 € od osoby. Ceny są niższe: gminne schroniska „Gîtes d'étape” i miejsca noclegowe dla pielgrzymów od 15 do 25 €, kempingi od 10 do 18 €, klasztory za dobrowolną darowiznę; z namiotem, własnym wyżywieniem i odrobiną pracy przez telefon wydasz od 30 do 40 € dziennie. W przypadku 47 etapów oznacza to w przybliżeniu od 2 400 do 3 400 € w wygodnej wersji oraz od 1 400 do 1 900 € oszczędnie, bez uwzględnienia podróży tam i z powrotem. Niewielkie stałe wydatki: „carnet de pèlerin” około 5–10 €, przewodnik „Topoguide” na trasie Canterbury–Reims około 18 €, a „Livret” z ofertami noclegowymi 10–12 €. I jeszcze jedna rzecz, która pozwala zaoszczędzić więcej niż jakakolwiek zniżka: ponieważ między miejscowościami etapowymi często nie ma nic, każda nieudana rezerwacja oznacza koszt taksówki — dwa telefony poprzedniego wieczoru to najtańszy sprzęt, jaki możesz kupić.

Dojazd

Stacja ta ma doskonałe połączenia komunikacyjne: Calais-Fréthun jest stacją pociągów TGV i Eurostar — do Paryża-Nord można dojechać w niecałe dwie godziny, a także do Lille, Brukseli i Londynu —, Calais-Ville znajduje się w centrum miasta i jest połączone pociągiem TER z Boulogne, Lille i Arras. Ci, którzy przyjeżdżają przez Anglię lub planują najpierw pokonać angielski etap trasy, mogą skorzystać z promu lub Eurotunelu z Dover. Z obszarów niemieckojęzycznych najszybsza trasa kolejowa prowadzi przez Paryż lub Brukselę/Lille; pierwszą noc warto spędzić w Calais, a rano wyruszyć w drogę — nadmorski odcinek do Wissant to najpiękniejszy początek trasy.

W przypadku przyłączy pośrednich trasa jest okablowana potrójnie: Arras (TGV z Paryża-Nord), Reims (TGV z Paryża-Est) oraz Besançon (Besançon-Viotte w obrębie miasta, a przed nim Besançon Franche-Comté TGV) znajdują się dokładnie na styku poszczególnych odcinków; a pomiędzy nimi połączenia regionalne zapewniają Châlons-en-Champagne, Vitry-le-François, Bar-sur-Aube, Langres i Culmont-Chalindrey. Na końcu trasy obowiązuje zasada: W samej miejscowości Jougne nie ma stacji kolejowej. Najwygodniejszym punktem powrotu jest Pontarlier — pociąg TER do Dole i Besançon, pociąg RegioExpress do Neuchâtel, przez Frasne Połączenie z pociągiem TGV Lyria na trasie Paryż–Lozanna; ci, którzy jeszcze przekraczają granicę, muszą liczyć się z Vallorbe najbliższą szwajcarską stację kolejową.

• Dojazd na miejsce startu: Calais — pociągi TGV/Eurostar do Calais-Fréthun (Paryż-Nord, Lille, Bruksela, Londyn), pociągi TER do Calais-Ville; z Dover promem lub przez Eurotunel.
• Wstęp: Arras (TGV Paryż-Nord), Reims (TGV Paryż-Est) i Besançon (Viotte / Franche-Comté TGV) w miejscach połączeń pięciu odcinków; a także Châlons-en-Champagne, Vitry-le-François, Bar-sur-Aube, Langres, Culmont-Chalindrey i Tergnier pociągiem TER.
• Powrót: z Pontarlier (TER Dole/Besançon, RegioExpress Neuchâtel, przez Frasne TGV Lyria Paryż–Lozanna) — w samej Jougne nie ma stacji kolejowej; alternatywą jest Vallorbe (CH) po drugiej stronie granicy dla wszystkich, którzy i tak zamierzają udać się dalej do Szwajcarii.