Via Romea Germanica (Niemcy)

W skrócie

• Start / Meta: dziedziniec dawnego klasztoru franciszkanów w Stade, przy posągu opata Alberta / Scharnitz na granicy z Tyrolem; organizator kończy niemieckie etapy w Mittenwaldzie, mapa Camino Ninja prowadzi do Scharnitz
• Długość: 1 094,8 km
• Czas: 54 etapy, średnio 20,3 km, najdłuższa 37,6 km (Dinkelsbühl–Nördlingen)
• Przewyższenie: ↗ 8 900 m / ↘ 7 961 m
• Najwyższy punkt: 1 010 m na km 1 073,3 koło Kaltenbrunn, między Garmisch-Partenkirchen a Klais; najniższy punkt Stade – 2 m
• Krajobraz: geest, torfowiska i wrzosowiska na północy, Harz i Las Turyński w środku, Frankonia nad Menem i dolina Tauber, Nördlinger Ries, Lechfeld, Pfaffenwinkel i Werdenfelser Land
• Organizator: Förderverein Romweg – Abt Albert von Stade e.V., założony w 2009 roku w Hornburgu, z partnerami w Austrii i we Włoszech
• Oznakowanie: laska pielgrzyma z napisem VIA ROMEA GERMANICA na niebieskim tle, najczęściej w formie naklejek
• Paszport pielgrzyma: paszport pielgrzyma Stade–Rzym za 7 € w wydawnictwie Ostfalia-Verlag (stan: wrzesień 2026)
• Nocleg: domy parafialne i sale gminne po uzgodnieniu, niewiele prawdziwych schronisk pielgrzymich, schroniska młodzieżowe, pensjonaty i hotele
• Drogi łączące: w Scharnitz dalej Via Romea Germanica (Austria); po drodze krzyżuje się z tobą lub towarzyszy ci 16 szlaków jakubowych
• Najlepszy czas: od maja do października; w Harzu, w Lesie Turyńskim i na etapach alpejskich śnieg może leżeć do maja

Przegląd

Via Romea Germanica to rzymska droga Północy. Około 1236 roku opat Albert z klasztoru Najświętszej Marii Panny w Stade wyruszył do papieża, a w swojej kronice, Annales Stadenses, zostawił opis drogi z miejscowościami i milami. Od 2009 roku stowarzyszenie zrobiło z tego oznakowaną drogę pielgrzymią o długości około 2 200 kilometrów, od Łaby do placu św. Piotra. Odcinek niemiecki to niemal połowa.

Przechodzisz przez prawie wszystkie niemieckie krajobrazy średniogórskie i kulturowe między północą a południem. Najpierw płasko przez torfowiska i wrzosowiska, potem przez Harz i Rennsteig, przez winnice nad Menem, przez mury Rothenburga, Dinkelsbühl i Nördlingen, wzdłuż Lechu do Augsburga i przez Pfaffenwinkel do Alp. Dwa razy przekraczasz dawną granicę wewnątrzniemiecką: za Hornburgiem i koło Eußenhausen.

Mówiąc szczerze: to nie jest szlak św. Jakuba do Santiago, lecz droga do Rzymu, a infrastruktura jest skromniejsza niż na Camino Francés. Jest niewiele schronisk pielgrzymich, wiele noclegów „nach Vereinbarung“ (po uzgodnieniu), a innych pielgrzymów spotkasz rzadko. Za to Via Romea raz po raz dzieli trasę ze szlakami jakubowymi.

Inne nazwy

Organizator pisze VIA ROMEA Germanica, na co dzień droga nazywa się po prostu Via Romea albo Romweg, w nazwie stowarzyszenia Romweg – Abt Albert von Stade. Włosi mówią też Via Romea di Stade. Średniowieczną podstawę historycy nazywają Stader Itinerar (itinerarium ze Stade). Poszczególne odcinki miały własne nazwy: koło Celle droga nazywała się Dietweg lub Folkweg, przez Harz Trockweg. „Romea“ oznacza po włosku drogę pielgrzymów zmierzających do Rzymu.

Dla kogo to idealne rozwiązanie – a dla kogo raczej nie

Idealna, jeśli chcesz przejść długi odcinek przez Niemcy, który nie zatrzymuje się na granicach landów, i jeśli pociąga cię historia spisana już w średniowieczu. Idealna także, jeśli idziesz drogę w kawałkach: niemal każda etapa kończy się przy stacji kolejowej albo linii autobusowej, a dwanaście regionów organizatora świetnie nadaje się na tygodnie urlopu.

Mówiąc szczerze, nie jest jednak dla ciebie, jeśli szukasz życia schroniskowego we wspólnocie pielgrzymów: często jesteś sam, noclegi niemal wszędzie musisz organizować samodzielnie, a wiele domów parafialnych otwiera się tylko po telefonie. Nie jest dla ciebie również, jeśli codziennie oczekujesz płaskiej 20-kilometrowej etapy: między Dinkelsbühl a Schongau leżą trzy etapy po 36 do 38 kilometrów, które warto podzielić. A na północy jest dużo asfaltu – już na pierwszej etapie, według portalu turystycznego, prawie połowa.

Trasa i krajobraz

Od Łaby przez Harz (km 0–393): Ze Stade idziesz przez geest do Harsefeld i Zeven, przez torfowiska i wrzosowiska przez Soltau do Celle (km 199,3), potem przez gęściej zaludnione tereny do Brunszwiku (km 261,5), Wolfenbüttel i Hornburga. Za dawną granicą koło Osterwieck droga wspina się przez Wernigerode w las Harzu i schodzi przez Hasselfelde do Nordhausen (km 392,8).

Przez Turyngię i Frankonię (km 393–844): Przez Kotlinę Turyńską docierasz przez Bad Langensalza do Gothy (km 500,1), przez Rennsteig do Schmalkalden i Meiningen. Przez Rhön idzie się do Schweinfurtu i Würzburga (km 690,1), nad Menem do Ochsenfurtu, doliną Tauber do Rothenburga ob der Tauber, przez Frankenhöhe do Dinkelsbühl i do krateru meteorytowego Ries, do Nördlingen (km 843,6).

Od Dunaju do Alp (km 844–1 094,8): Dolina Wörnitz prowadzi przez Harburg do Donauwörth, Lech do Augsburga (km 934,3). Za rozległym Lechfeld od Schongau zaczyna się Pfaffenwinkel. Przez Oberammergau i Ettal dochodzisz do Garmisch-Partenkirchen, wspinasz się na najwyższy punkt koło Kaltenbrunn, idziesz do Mittenwaldu pod Karwendel i doliną Izary do Scharnitz.

Etapy, ukształtowanie terenu i stopień trudności

Trzymamy się 54 etap organizatora, kilometry pochodzą z mapy Camino Ninja, skalibrowanej dokładnie na 1 094,8 km. Dwie różnice: oficjalny cel etapu Bellen (etapa 5/6) nie leży na naszym ciągu miejscowości, więc przyjmujemy Brockel; a ostatnia etapa prowadzi za Mittenwald aż do Scharnitz. Garmisch-Partenkirchen, Bad Neustadt, Schweinfurt i Rothenburg leżą 0,6 do 1,0 kilometra od trasy.

1. Stade → Harsefeld (23,5 km) — Groblą przez Frankenmoor do dawnego klasztoru w Harsefeld.
2. Harsefeld → Zeven (28,3 km) — Rozległe przestrzenie i małe wsie aż do kościoła St. Viti.
3. Zeven → Gyhum (14,7 km) — Płasko, na skraju Königsmoor.
4. Gyhum → Scheeßel (16,9 km) — Nizina Północnoniemiecka, Scheeßel z pełnym zaopatrzeniem.
5. Scheeßel → Brockel (14,3 km) — Krajobraz torfowisk; w Brockel zrób zakupy.
6. Brockel → Neuenkirchen (20,5 km) — Wzdłuż Hahnenbach przez torfowisko do schroniska pielgrzymiego w stodole parafialnej.
7. Neuenkirchen → Soltau (11,2 km) — Wrzosowiska i torfowiska na zachodnim skraju Pustaci Lüneburskiej.
8. Soltau → Wietzendorf (15,6 km) — Lasem wzdłuż torów do Jakobikirche.
9. Wietzendorf → Bergen (17,4 km) — Przez Wietzendorfer Moor, polany i zagajniki.
10. Bergen → Sülze (10,9 km) — Obok kurhanów do Wohlde i do dawnej osady solnej.
11. Sülze → Celle (26,0 km) — Wsie, potem długo lasem do miasta rezydencjonalnego.
12. Celle → Eltze (28,7 km) — Przez Wienhausen z jego klasztorem na południe.
13. Eltze → Braunschweig (33,5 km) — Długa, przez Rietze i Wendeburg.
14. Braunschweig → Wolfenbüttel (14,7 km) — Krótki dzień do miasta Lessinga.
15. Wolfenbüttel → Hornburg (23,1 km) — Przez Börßum do miasteczka z zamkiem na skraju Harzu.
16. Hornburg → Osterwieck (11,8 km) — Przez dawną granicę wewnątrzniemiecką.
17. Osterwieck → Wernigerode (21,0 km) — Polne drogi, łagodne podejście, punkt widokowy Charlottenlust.
18. Wernigerode → Elbingerode (11,9 km) — Przez las Harzu na płaskowyż.
19. Elbingerode → Hasselfelde (18,6 km) — Obok kamieniołomu wapienia i Königshütte.
20. Hasselfelde → Neustadt/Harz (21,1 km) — Głównie las, niemal płasko, na końcu w dół.
21. Neustadt/Harz → Nordhausen (9,1 km) — Najkrótsza etapa, w otwarty Południowy Harz.
22. Nordhausen → Münchenlohra (19,1 km) — Małe miejscowości w stronę Kotliny Turyńskiej.
23. Münchenlohra → Ebeleben (28,2 km) — Wzgórza Kotliny Turyńskiej, długa i samotna.
24. Ebeleben → Kirchheilingen (19,5 km) — Wsie i pola.
25. Kirchheilingen → Bad Langensalza (14,3 km) — Dawnym nasypem kolejowym przez Thamsbrück.
26. Bad Langensalza → Gotha (26,2 km) — Faliste pagórki, na końcu miasto rezydencjonalne.
27. Gotha → Friedrichroda (17,9 km) — Podejście z kotliny pod Las Turyński.
28. Friedrichroda → Schmalkalden (21,9 km) — Przez Spießberghaus i Rennsteig, zejście przez Floh-Seligenthal.
29. Schmalkalden → Meiningen (22,5 km) — Leśnie, potem w dół do doliny Werry.
30. Meiningen → Mellrichstadt (23,5 km) — Las i pola, koło Eußenhausen przez dawną granicę.
31. Mellrichstadt → Bad Neustadt (16,7 km) — Doliną Streu wśród otwartych wzgórz.
32. Bad Neustadt → Münnerstadt (12,5 km) — Wzgórza i lasy Rhön.
33. Münnerstadt → Schweinfurt (28,3 km) — Szeroka dolina, na końcu przez przedmieścia.
34. Schweinfurt → Bergtheim (27,5 km) — Nad Menem przez Wipfeld, potem na wieś.
35. Bergtheim → Würzburg (19,2 km) — Przez pola do miasta biskupiego.
36. Würzburg → Ochsenfurt (23,2 km) — W górę doliny Menu, przez Eibelstadt i Sommerhausen.
37. Ochsenfurt → Aub (15,8 km) — Przez Hopferstadt i Oellingen przez Ochsenfurter Gau.
38. Aub → Rothenburg ob der Tauber (27,4 km) — W dolinę Tauber, przez Tauberzell i Detwang.
39. Rothenburg → Schillingsfürst (15,7 km) — W górę na Frankenhöhe.
40. Schillingsfürst → Feuchtwangen (20,9 km) — Wzdłuż Romantische Straße, przez klasztor Sulz.
41. Feuchtwangen → Dinkelsbühl (12,9 km) — Do miasta otoczonego murami.
42. Dinkelsbühl → Nördlingen (37,6 km) — Najdłuższa etapa, przez Wilburgstetten, Fremdingen i Wallerstein do Ries; podziel ją w Fremdingen.
43. Nördlingen → Harburg (27,4 km) — Otwarty teren i las, przez Mönchsdeggingen do zamku.
44. Harburg → Donauwörth (14,9 km) — Wzdłuż Wörnitz aż do jej ujścia do Dunaju.
45. Donauwörth → Meitingen (26,0 km) — Małe wsie, klasztor Holzen.
46. Meitingen → Augsburg (22,4 km) — Wzdłuż kanału Lechu do miasta.
47. Augsburg → Igling (37,1 km) — Przez Lechfeld i Klosterlechfeld; podziel ją w Untermeitingen.
48. Igling → Schongau (36,2 km) — Przez Denklingen, Hohenfurch i Altenstadt; podziel ją w Denklingen.
49. Schongau → Rottenbuch (17,4 km) — Przez dolinę Ammer; Peiting zostaje 3,5 kilometra na uboczu.
50. Rottenbuch → Saulgrub (11,1 km) — Przez most Echelsbacher Brücke, pierwsze widoki na Alpy.
51. Saulgrub → Oberammergau (12,7 km) — W Alpy Ammergawskie.
52. Oberammergau → Garmisch-Partenkirchen (19,2 km) — Przez Ettal i Oberau, Farchant do doliny Loisach.
53. Garmisch-Partenkirchen → Klais (12,6 km) — Na najwyższy punkt koło Kaltenbrunn.
54. Klais → Scharnitz (14,2 km) — Do Mittenwaldu, oficjalnego końca w Niemczech, i doliną Izary do granicy.

Trudność nie tkwi w przewyższeniach, lecz w długości i logistyce. Wyraźnie pod górę idzie się tylko w Harzu, w Lesie Turyńskim i na przedpolu Alp; na północy jest dużo asfaltu. Długie etapy w Ries i nad Lechem warto podzielić, krótkie w Harzu i na wrzosowiskach możesz połączyć.

„Bone Tirri, Romam ire volo“: opat Albert pisze przewodnik

Albert ze Stade został w 1232 roku opatem benedyktyńskiego klasztoru Najświętszej Marii Panny w Stade. Około 1236 roku udał się do Rzymu, by uzyskać od papieża Grzegorza IX zgodę na surowszą regułę zakonną na wzór cysterski. Papież się zgodził, mnisi w domu – nie. W 1240 roku Albert przeszedł do franciszkanów w klasztorze św. Jana, na którego dziedzińcu zaczyna się dziś droga, i tam pisał swoją kronikę świata aż do roku 1256.

W środek tej kroniki, pod rokiem 1152, wstawił rozmowę dwóch mnichów, Tirriego i Firriego. Obaj dzielą się winem przy zagadkach rachunkowych – dla historii matematyki to w ogóle pierwsza zagadka o przelewaniu – a potem Firri pyta o drogę: „Bone Tirri, Romam ire volo, expedias me de itinere.“ Tirri obiecuje: „Loca tibi nominabo et miliaria interponam.“ I wymienia miejscowości i mile, dla kilku tras przez Mont Cenis, Gotthard, Wielką Przełęcz św. Bernarda i Brenner. Historyk Heinrich Krüger sprawdził te dane w latach 50. XX wieku i uznał je za tak dokładne, że mieściły się w granicach tolerancji nowoczesnego licznika kilometrów.

Dla ciebie oznacza to: dzisiejsza Via Romea Germanica biegnie wariantem przez Brenner, którym według stowarzyszenia Albert wracał – tylko w odwrotnym kierunku, z północy na południe. Jedyny zachowany rękopis kroniki, odpis z XIV wieku, znajduje się w Herzog August Bibliothek w Wolfenbüttel, na mecie 14. etapy. Mówiąc szczerze: miejscowości, które wymienił Albert, w wielu miejscach odbiegają od oznakowanej trasy, a źródła różnie podają, czy podróż odbyła się w 1236, czy w 1237 roku.

Od założenia stowarzyszenia do laski pielgrzyma: jak droga powróciła

30 stycznia 2009 roku gminy od skraju Harzu po Bawarię założyły w Hornburgu Förderverein Romweg – Abt Albert von Stade; pierwszym przewodniczącym był burmistrz Hornburga. Dziś należy do niego 28 niemieckich miast i gmin. Z partnerami włoskimi powstało wspólne logo, laska pielgrzyma na niebieskim tle, a w 2018 roku europejskie stowarzyszenie parasolowe z partnerami z Niemiec, Austrii i Włoch.

Jesienią 2020 roku Rada Europy przyznała Via Romea Germanica certyfikat szlaku kulturowego. W 2024 roku szlak objęto kontrolą nadzwyczajną, a na stronie szlaku Rady Europy widnieje dziś informacja, że certyfikat cofnięto w 2025 roku; niemieckie stowarzyszenie nie wspomina o tym na swojej stronie. Samej drogi to nie dotyczy: oznakowanie, paszport pielgrzyma i punkty stemplowania są nadal utrzymywane, a w 2025 roku doszły na przykład cztery nowe pieczątki we wspólnocie parafialnej Fremdingen.

Najciekawsze atrakcje na trasie

• Johanniskloster Stade (km 0) — start na dziedzińcu dawnego klasztoru franciszkanów przy posągu opata Alberta, który tu pisał swoją kronikę.
• Brunszwik (km 261,5) — miasto Henryka Lwa z katedrą i Burgplatz; punkt przecięcia z Braunschweiger Jakobsweg.
• Herzog August Bibliothek, Wolfenbüttel (km 276,2) — tu przechowywany jest jedyny rękopis Annales Stadenses.
• Wernigerode (km 332,1) — miasto szachulcowych domów z zamkiem nad dachami, brama do Harzu.
• Würzburg (km 690,1) — miasto biskupie nad Menem, Rezydencja i katedra; meta i start kilku szlaków jakubowych.
• Rothenburg ob der Tauber (km 756,5) — najpierw w Detwang kościół w dolinie Tauber, potem mury starego miasta; zaczynają się lub kończą tu trzy szlaki jakubowe.
• Nördlingen (km 843,6) — miasto z całkowicie zachowanymi murami w środku Ries, krateru po uderzeniu meteorytu sprzed niemal 15 milionów lat.
• Augsburg (km 934,3) — rzymskie miasto nad Lechem z katedrą i Fuggerei, wejście do miasta razem z Augsburger Jakobsweg.
• Rottenbuch (km 1 025,0) — kościół klasztorny na początku Pfaffenwinkel, którego nazwa pochodzi od zagęszczenia klasztorów i kościołów pielgrzymkowych.
• Oberammergau i Ettal (km 1 048,8 i 1 055,8) — wieś misteriów pasyjnych i benedyktyński klasztor Ettal na przełęczy Ettaler Sattel.
• Mittenwald (km 1 089,2) — oficjalny koniec odcinka niemieckiego pod Karwendel, znany z lutnictwa.

Jak pielgrzymi trafiają na tę drogę

Większość przyjeżdża pociągiem do Stade albo dołącza gdzieś po drodze, często odcinkami przez kilka lat. Wielu jednak przychodzi pieszo z jakiegoś szlaku jakubowego, bo Via Romea dzieli trasę lub punkty przecięcia z tuzinem z nich:

• Via Jutlandica — przychodzi z Danii i biegnie razem przez pierwsze około 29 kilometrów, do miejsca między Hollenbeck a Kakerbeck.
• Via Baltica — około 38 kilometrów razem z Harsefeld przez Zeven do Brümmerhof, potem na zachód w stronę Bremy.
• Via Scandinavica — krótki wspólny odcinek koło Celle i Wienhausen.
• Braunschweiger Jakobsweg — skrzyżowanie w Brunszwiku.
• Via Regia (Deutschland) — skrzyżowanie w Gocie.
• Jakobsweg Vacha–Fulda–Würzburg — kończy się w Würzburgu.
• Fränkisch-Schwäbischer Jakobsweg — zaczyna się w Würzburgu i miejscami biegnie równolegle do Rothenburga.
• Jakobsweg Main-Taubertal — jego ostatnie 14 kilometrów doliną Tauber do Rothenburga jest wspólne.
• Mittelfränkischer Jakobsweg — kończy się w Rothenburgu, gdzie zaczynają się Jakobsweg Rothenburg–Speyer i Jakobsweg Rothenburg–Rottenburg.
• Droga św. Jakuba Norymberga–Ulm — wspólnie od Wallerstein przez Nördlingen do Schmähingen.
• Ostbayerischer Jakobsweg — około 20 kilometrów wspólnie wokół Mönchsdeggingen i Harburga.
• Augsburger Jakobsweg — w dużej mierze wspólnie od Harburga przez Donauwörth do Meitingen oraz przy wejściu do Augsburga.
• Monachijska Droga św. Jakuba — około 10 kilometrów wspólnie koło Rottenbuch.
• Jakobsweg Isar-Inn — wspólnie od Klais do Mittenwaldu.

Na tych odcinkach wiele kościołów zna już pielgrzymów.

Kontynuować pielgrzymkę?

Tak, aż do Rzymu. W Scharnitz zaczyna się Via Romea Germanica (Austria): 82,1 kilometra przez płaskowyż Seefeld, Innsbruck i Wipptal na Brenner. Stamtąd Via Romea Germanica (Włochy) prowadzi przez 1 017,9 kilometra przez Bolzano, Trydent, Padwę, Ferrarę, Rawennę, Apeniny i Arezzo do Rzymu – razem z odcinkiem niemieckim 2 194,8 kilometra.

Od Montefiascone Via Romea biegnie praktycznie po Via Francigena (Włochy). W Rzymie biuro pielgrzymów Opera Romana Pellegrinaggi wystawia Testimonium, jeśli przeszedłeś pieszo co najmniej ostatnie 100 kilometrów i okażesz ostemplowany paszport pielgrzyma.

Przygotowanie i kwestie praktyczne

Paszport pielgrzyma i aplikacja. Paszport pielgrzyma nie jest tu potrzebny, żeby w ogóle móc przenocować, ale wiele domów parafialnych przyjmie cię z nim chętniej, a w Rzymie jest warunkiem otrzymania Testimonium. Oficjalny paszport pielgrzyma Stade–Rzym kosztuje 7 € w wydawnictwie Ostfalia-Verlag (stan: wrzesień 2026) i ma miejsce na wszystkie pieczątki aż do Rzymu; zamów go z wyprzedzeniem. Z Camino Ninja App masz mapę i ślad trasy zawsze offline przy sobie; najprościej zaplanować drogę bezpośrednio w aplikacji, w której układasz swoje etapy i od razu uwzględniasz odpowiednie noclegi.

Wcześnie ustal noclegi. Stowarzyszenie prowadzi wykaz noclegów dla Niemiec i Tyrolu, wyraźnie bez pretensji do kompletności. Wiele wpisów to domy parafialne i sale gminne z „Empfang nach Vereinbarung“ (przyjęcie po uzgodnieniu) – zadzwoń więc dzień lub dwa wcześniej. W miastach takich jak Brunszwik czy Augsburg są schroniska młodzieżowe, w Würzburgu dom rekolekcyjny Himmelspforten z łóżkami dla pielgrzymów.

Zamknięcia i pogoda. Latem 2026 roku wszystkie szlaki między Ettal a Oberau były zamknięte, prawdopodobnie do końca sierpnia; stowarzyszenie zalecało autobus z Ettal do Oberau albo dłuższy objazd przez Bad Kohlgrub i Eschenlohe (stan: wrzesień 2026). Przed etapami alpejskimi sprawdź, czy zamknięcie zostało zniesione. W Harzu, w Lesie Turyńskim i na odcinku od Oberammergau w kwietniu może jeszcze leżeć śnieg.

Ile kosztuje cię ta droga

Formalności są tanie: paszport pielgrzyma 7 €, pieczątki i Testimonium bez opłat, o ile źródła coś na ten temat mówią (stan: wrzesień 2026). Cen łóżek prawie nigdzie nie publikuje się. Schronisko pielgrzymie w stodole parafialnej w Neuenkirchen bierze 15 €, z pakietem pościeli 25 €; schronisko młodzieżowe w Brunszwiku według cennika na 2025 rok liczy dorosłym 48,60 € ze śniadaniem w pokoju wieloosobowym.

Licz się z mieszanką: kilka tanich nocy w domach parafialnych, wiele w pensjonatach i gospodach po niemieckich wiejskich cenach. Nasz szacunek, nieudokumentowany: 50 do 80 € dziennie z pensjonatami i jedzeniem na mieście, wyraźnie mniej, jeśli często śpisz w domach parafialnych i sam gotujesz. Kto idzie odcinkami, płaci dodatkowo za przejazdy koleją.

Dojazd

Na start. Do Stade dojedziesz z Hamburga kolejką S-Bahn albo pociągiem regionalnym; dworzec leży na skraju starego miasta, do Johanniskloster jest kilka minut pieszo.

Z mety. Scharnitz leży przy linii Mittenwaldbahn między Innsbruckiem a Garmisch-Partenkirchen; stamtąd pojedziesz bezpośrednio do Innsbrucka albo przez Garmisch do Monachium.

• Organizator: viaromeagermanica.de — etapy, wykaz noclegów, punkty stemplowania, aktualne zamknięcia
• Paszport pielgrzyma: ostfalia-verlag.de — paszport pielgrzyma Stade–Rzym, 7 €
• Kolej: bahn.de — połączenia do Stade i ze Scharnitz ---