Camino de las Asturias

W skrócie

• Start / Meta: Pampeluna (Nawarra) / Oviedo (Asturia); katedra San Salvador leży niecały kilometr od ostatniego punktu na mapie na skraju miasta
• Długość: 578,8 km, z czego niemal 55 km między Agurain a Armiñón po wspólnej trasie z Camino Vasco del Interior
• Czas: 25 etapów, średnio nieco ponad 23 km; z dniami odpoczynku licz się z czterema tygodniami
• Przewyższenie: ↗ 15 079 m / ↘ 15 277 m
• Najwyższy punkt: 1 622 m na 429,5 km, między Camporredondo de Alba (Palencia) a Valverde de la Sierra (León); Puerto de Tarna przychodzi dopiero na 496,7 km, na wysokości ok. 1 490 m
• Krajobraz: dolina Burunda, zbożowa równina Llanady, solna dolina Añany, Merindades, zbiornik na Ebro, Montaña Palentina, buczyny Redes, zagłębie górnicze nad Nalón
• Organizator / Oznakowanie: lokalne stowarzyszenia; na długich odcinkach biało-czerwono znakowany szlak długodystansowy GR 1 Sendero Histórico, żółte strzałki tylko miejscami – ślad GPS to konieczność
• Ślady św. Jakuba: katedra w Pampelunie na Camino Francés, kaplica Santiago w katedrze w Vitorii, kolumny apostołów ze św. Jakubem w Cámara Santa w Oviedo
• Nocleg: albergues dla pielgrzymów w Pampelunie, Agurain, Vitorii i Oviedo; pomiędzy głównie casas rurales, hostales i kwatery gminne – w małych miejscowościach zadzwoń wcześniej
• Drogi łączące: Camino Francés w Pampelunie, Camino Vasco del Interior między Agurain a Armiñón, Camino Olvidado koło Pedrosa de Valdeporres, Cervatos i Cervery, Camino Vadiniense & Lebaniego w Las Salas, Camino Primitivo od Oviedo
• Najlepszy czas: od czerwca do połowy października; między Brañoserą a Tarną wiosną często leży jeszcze śnieg, a zimą góry León nie są terenem dla pielgrzymów

Przegląd

Camino de las Asturias to droga, która istniała, zanim powstało Camino Francés. W IX i X wieku równiny La Rioja i Burgos leżały na pograniczu z mauretańskim południem, a wybrzeże było celem najazdów normańskich. Kto chciał dotrzeć do grobu Apostoła, szedł u stóp gór, przez Álavę i Królestwo Asturii, a pierwszym celem było Oviedo, gdzie dwór miał Alfons II. Dopiero gdy Sancho III z Nawarry na początku XI wieku uczynił bezpieczną drogę przez Nájerę, strumień pielgrzymów zsunął się na południe. Objazd był więc pierwszy. Główna droga przyszła później.

Dziś to długie, ciche górskie camino. Zaczyna się w Pampelunie, w samym środku tłumu na Francés, a już pierwszego popołudnia w Irurtzun jesteś prawie sam. Potem przychodzą wsie, które w podręcznikach historii zajmują więcej miejsca niż na mapie: Valpuesta z siedmioma mieszkańcami i najstarszymi śladami kastylijskiego, Brañosera z pierwszym przywilejem lokacyjnym w kraju, Cervatos z najbardziej zuchwałymi romańskimi wspornikami w Hiszpanii. Szczerze mówiąc, to nie jest droga, którą idzie się przy okazji: 578,8 kilometra, ponad 15 000 metrów podejść, oznakowanie z lukami i niewiele prawdziwych albergues.

Inne nazwy

Po hiszpańsku droga nazywa się Camino de las Asturias lub Ruta de las Asturias, po angielsku Asturian Way. Nazwa nie odnosi się do dzisiejszego regionu, lecz do wczesnośredniowiecznego Królestwa Asturii, ku któremu zmierzali pielgrzymi. Uwaga przy szukaniu informacji: Xacopedia Xunty podaje pod nazwą Viejo Camino de Santiago szlak z Pampeluny, który biegnie przez ten sam region, ale prowadzi do Francés w Bierzo – a tej samej nazwy często używa się dla Camino Olvidado z Bilbao. Droga asturyjska to odgałęzienie na północ, do Oviedo. Wiele miejscowości ma dwie nazwy, np. Altsasu/Alsasua czy Llangréu/Langreo.

Dla kogo to idealne rozwiązanie – a dla kogo raczej nie

Idealne, jeśli masz już za sobą jedno czy dwa camino i szukasz takiego, które niczego za ciebie nie zrobi: cztery tygodnie na północy Hiszpanii z dala od pielgrzymich tłumów, wsie, w których pytają cię, dokąd ty właściwie idziesz. Idealne, jeśli pociągają cię wczesnoromańskie kościoły i dokumenty z IX wieku, a z Oviedo chcesz iść dalej szlakiem Primitivo.

Szczerze mówiąc, nie jest to jednak droga dla ciebie, jeśli chcesz polegać na żółtych strzałkach: na długich odcinkach idziesz za biało-czerwonymi znakami GR albo bez żadnych znaków, a bez śladu GPS zabłądzisz. Nie dla ciebie, jeśli potrzebujesz pielgrzymiego towarzystwa i wieczorów w albergues – między Vitorią a Oviedo albergues to wyjątek, a kto idzie sam, w casas rurales szybko płaci podwójnie. I nie dla ciebie, jeśli wiosną masz słabe kolana: między Reinosą a Tarną idziesz całymi dniami powyżej 1 000 metrów, ze śniegiem aż do maja.

Trasa i krajobraz

Z Pampeluny do Armiñón (km 0–132,8): Z Pampeluny idzie się przez Berriozar do Irurtzun (km 22,1), potem przez Burundę, korytarz między pasmami Aralar i Urbasa: Lakuntza, Etxarri Aranatz, Altsasu (km 55,7), Ziordia na granicy z Álavą. Od Agurain/Salvatierry (km 77,8) szlak biegnie razem z Camino Vasco del Interior przez zbożową równinę Llanada Alavesa do Vitorii-Gasteiz (km 106,3), La Puebla de Arganzón (km 125,4) i Armiñón. Alegría-Dulantzi leży ponad kilometr na uboczu.

Z Armiñón do Reinosy (km 132,8–327,8): Za Armiñón szlak skręca na zachód, w pagórki: przez Salcedo do solnej doliny Salinas de Añana (km 162,9), przez Espejo do Valpuesty (km 183,9), Tobillas i doliną Losa do San Pantaleón de Losa (km 207,9). Potem Merindades na północy Burgos z Bárcena de Pienza, Torme i Puentedey (km 263,3), wsią na naturalnym moście, Pedrosa de Valdeporres i Ahedo. W Corconte (km 297,3) docierasz do zbiornika na Ebro i idziesz jego brzegiem do Reinosy (km 327,8).

Z Reinosy do Oviedo (km 327,8–578,8): Przez Cervatos szlak wspina się do Brañosery (km 355,8, 1 217 m) i dociera do Cervera de Pisuerga (km 390,5). Potem wyżyna: La Lastra, Camporredondo de Alba, najwyższy punkt na 429,5 km, Besande, Prioro i Las Salas (km 463,7) w prowincji León. Przez Lois i Acebedo idzie się na Puerto de Tarna (km 496,7) i stromo w dół przez park przyrody Redes, wzdłuż Nalón przez Pola de Laviana (km 543,2) i Langreo (km 556,3) do Oviedo.

Etapy, ukształtowanie terenu i stopień trudności

Pokazujemy drogę w 25 etapach; kilometry pochodzą z mapy Camino Ninja, skalibrowanej dokładnie na 578,8 km. Miejsca końca etapów dobrano według długości dnia, nie według albergues – między Vitorią a Oviedo często jest tylko hostal, casa rural albo mieszkanie gminne. W małych miejscowościach załatw nocleg dzień wcześniej.

1. Pampeluna → Irurtzun (22,1 km) — Z miasta przez Berriozar w pagórki.
2. Irurtzun → Lakuntza (18,6 km) — W głąb Burundy pod Sierra de Aralar.
3. Lakuntza → Altsasu (15,0 km) — Krótko i płasko przez Etxarri Aranatz.
4. Altsasu → Agurain/Salvatierra (22,1 km) — Przez Ziordię do Álavy, na Llanadę.
5. Agurain/Salvatierra → Vitoria-Gasteiz (28,5 km) — Płasko, razem z Vasco.
6. Vitoria-Gasteiz → La Puebla de Arganzón (19,1 km) — Do burgoskiej enklawy Treviño.
7. La Puebla de Arganzón → Fontecha (28,1 km) — Za Armiñón pożegnanie z Vasco, pagórki.
8. Fontecha → Villanueva de Valdegovía (26,6 km) — Salinas de Añana i Espejo.
9. Villanueva de Valdegovía → Bóveda (18,0 km) — Valpuesta i Tobillas.
10. Bóveda → Paresotas (22,8 km) — Dolina Losa, San Pantaleón.
11. Paresotas → Torme (25,1 km) — Merindades, Bárcena de Pienza.
12. Torme → Villamartín de Sotoscueva (24,7 km) — Puentedey, podejście na 820 m.
13. Villamartín de Sotoscueva → Corconte (26,6 km) — Płaskowyżami do zbiornika.
14. Corconte → Reinosa (30,5 km) — Długo i płasko brzegiem zbiornika na Ebro.
15. Reinosa → Brañosera (28,0 km) — Cervatos, potem 370 m w górę.
16. Brañosera → San Felices de Castillería (20,5 km) — Wyżyna, śnieg długo leży.
17. San Felices de Castillería → San Martín de los Herreros (26,2 km) — Przez Cervera de Pisuerga.
18. San Martín de los Herreros → Camporredondo de Alba (20,1 km) — Przez La Lastra, 1 368 m.
19. Camporredondo de Alba → Besande (17,4 km) — Z najwyższym punktem, 1 622 m.
20. Besande → Las Salas (23,7 km) — Prioro, zejście do doliny Esla.
21. Las Salas → Acebedo (21,2 km) — Salamón i Lois, prawie nigdzie nie można się zatrzymać.
22. Acebedo → Bezanes (25,9 km) — Etap królewski przez Puerto de Tarna.
23. Bezanes → Rioseco (20,2 km) — Zbiornik Tanes, górna dolina Nalón.
24. Rioseco → Langreo (25,3 km) — Pola de Laviana, dawne zagłębie węglowe.
25. Langreo → Oviedo (22,5 km) — Przez San Esteban de las Cruces do Oviedo.

Technicznie droga nigdzie nie jest trudna, ale jest długa i wysoka. Od Brañosery do Tarny idziesz ponad 140 kilometrów niemal bez przerwy na wysokości około lub powyżej 1 000 metrów, często bez baru. Zejście z Tarny do Bezanes traci na mniej więcej 14 kilometrach ponad 800 metrów wysokości – kolana odczują to bardziej niż jakiekolwiek podejście.

„Per devia Alavae”: kiedy objazd był jeszcze główną drogą

To zdanie pochodzi z Historia Silense, kroniki spisanej między 1109 a 1135 rokiem w Królestwie León. Kronikarz chwali króla Sancho III z Nawarry za to, że oczyścił drogę od Pirenejów do Nájery – tę samą, której pielgrzymi wcześniej unikali ze strachu przed Maurami: „per devia Alavae peregrini declinabant”, zbaczali na odludne ścieżki Álavy. Xacopedia Xunty tłumaczy: „los peregrinos se desviaban por la apartadiza Álava” (pielgrzymi zbaczali przez odległą Álavę). Zanim więc Sancho około 1030 roku rozbudował Francés przez Logroño i Nájerę, ruch pielgrzymi płynął przez krainę, którą przemierzasz w pierwszym tygodniu.

Dokąd prowadziły te drogi? Do Oviedo. Miasto, założone według Xacopedii w 761 roku, było za Alfonsa II stolicą Królestwa Asturii, a w Cámara Santa katedry San Salvador spoczywała Arca Santa, relikwiarz uważany za skarb z Jerozolimy. W 1075 roku Alfons VI kazał uroczyście otworzyć skrzynię i okuć ją srebrem; w 1096 roku założył w Oviedo szpital dla ubogich pielgrzymów. Kto zmierzał do Santiago, najpierw odwiedzał Salvadora – a potem szedł dalej drogą, którą dziś nazywamy Primitivo.

Nie znaczy to, że każdy metr dzisiejszej drogi to średniowieczny szlak pielgrzymi. Kronika wskazuje kierunek, nie trasę; nie znaleźliśmy pielgrzymów poświadczonych z imienia na dokładnie tym odcinku. Dopiero w XXI wieku stowarzyszenia połączyły etapy w drogę pielgrzymią, na długich odcinkach po trasie GR 1 Sendero Histórico, biało-czerwonego szlaku długodystansowego z Empúries do Fisterry. W praktyce oznacza to, że idziesz drogą o bardzo starej idei i bardzo młodej infrastrukturze. Planuj ze śladem zamiast strzałek i z hostalem zamiast albergue – w zamian pielgrzymi są tu znowu tak rzadcy jak tysiąc lat temu.

Najciekawsze atrakcje na trasie

• Vitoria-Gasteiz (km 106,3) — założona w 1181 roku jako Nova Victoria; katedra Santa María z kaplicą Santiago.
• Salinas de Añana (km 162,9) — solna dolina z drewnianymi tarasami, wzmiankowana już w 822 roku.
• San Pantaleón de Losa (km 207,9) — romańska pustelnia konsekrowana w 1207 roku, na skale w kształcie dziobu statku; na portalu Jonasz i wieloryb.
• Puentedey (km 263,3) — wieś na naturalnym moście, pod którym rzeka Nela przepływa przez wapień; pierwsza wzmianka w 1351 roku.
• Embalse del Ebro (km 297–327) — budowany w latach 1921–1945, oddany do użytku w 1952 roku; na jego dnie leżą cztery wsie.
• Reinosa (km 327,8) — główne miasto Campoo, od 1857 roku z koleją; w 1971 roku zmierzono tu minus 24,6 stopnia.
• San Pedro de Cervatos (km 334,1) — kolegiata zbudowana według inskrypcji w 1129 roku i konsekrowana w 1199 roku, z najbardziej znanymi erotycznymi wspornikami hiszpańskiego romanizmu.
• Cervera de Pisuerga (km 390,5) — pierwsza wzmianka w 818 roku; w Santa María del Castillo retabulum Juana de Flandes z 1495 roku.
• Puerto de Tarna (km 496,7) — 1 492 metry, granica León i Asturii; za nią Redes, od 2001 roku rezerwat biosfery UNESCO.
• Oviedo (km 578,8) — katedra San Salvador z Cámara Santa, Arca Santa i kolumnami apostołów ze św. Jakubem; od 1998 roku na liście światowego dziedzictwa UNESCO.

Pierwszy hiszpański i pierwszy ratusz: Valpuesta i Brañosera

Dwie wsie na trasie mają po jednym rekordzie, którego nikt by się po nich nie spodziewał. Valpuesta, według Wikipedii w 2011 roku licząca siedmiu mieszkańców, była od 804 roku siedzibą biskupstwa Królestwa Asturii, drugiego po Oviedo. Z jej archiwum pochodzą Cartularios de Valpuesta, odpisy dokumentów z lat 804–1200, młodsza wersja przepisana w 1236 roku. Ich łacina jest tak przesiąknięta językiem mówionym, że w listopadzie 2010 roku Real Academia Española orzekła, iż zawierają najstarsze ślady kastylijskiego – starsze nawet od słynnych Glosas Emilianenses z La Rioja.

Brañosera, dobre 170 kilometrów dalej, otrzymała 13 października 824 roku od hrabiego Munio Núñeza i jego żony Argilo przywilej osadniczy, uznawany za pierwszą Carta Puebla Hiszpanii; dlatego wieś nazywa się pierwszym ratuszem kraju i co roku 13 października obchodzi Día del Fuero. Dawna nazwa „Brannia-Ossaria” oznacza mniej więcej pastwiska i niedźwiedzie. Niedźwiedzie żyją w Montaña Palentina do dziś.

A pomiędzy nimi, koło Tobillas, stoi kościół, który opat Avito zbudował w 822 roku dla swojego klasztoru San Román – według Wikipedii najstarszy kościół Kraju Basków. W drodze do Oviedo mijasz trzy dokumenty z dokładnie tych dziesięcioleci, w których w Galicji odnaleziono grób Apostoła.

Jak pielgrzymi trafiają na tę drogę

Pampeluna to jeden z wielkich węzłów sieci szlaków pielgrzymich. Większość przychodzi Camino Francés z Saint-Jean-Pied-de-Port i Roncesvalles i w Pampelunie skręca na północny zachód, zamiast iść dalej do Puente la Reina. Kto przychodzi z Bayonne, wybiera Camino de Baztán; uchodzi on do Francés w Arre, kilka kilometrów przed Pampeluną. Jeśli chcesz przejść tylko część, zacznij w Vitorii-Gasteiz albo w Reinosie – obie mają dworzec kolejowy. Po drodze są kolejne wejścia i skrzyżowania:

- Od Agurain/Salvatierry do Armiñón — Camino Vasco del Interior z Irún biegnie niemal 55 kilometrów tą samą trasą; kto nim przychodzi, może w Armiñón skręcić w stronę Oviedo. - Pedrosa de Valdeporres, Cervatos i Cervera de Pisuerga — tutaj Camino Olvidado z Bilbao w kilku punktach dotyka drogi, nie biegnąc z nią wspólnie. - Las Salas — Camino Vadiniense & Lebaniego przecina ją na swojej trasie z Liébany do Mansilla de las Mulas. ## Kontynuować pielgrzymkę?

Tak – i na tym polega sens tej drogi. W Oviedo zaczyna się Camino Primitivo, droga, którą według tradycji Alfons II przeszedł do grobu Apostoła; przez Grado, Tineo, Lugo i Melide docierasz w około dwa tygodnie do Santiago de Compostela. Dopiero tam dostaniesz Compostelę. Do Oviedo docierają też dwie drogi z innych kierunków:

• Camino San Salvador — z León przez przełęcz Pajares, alternatywa odbijająca od Francés w przeciwnym kierunku
• Camino del Norte przez Oviedo — pętla, którą szlak wybrzeża włącza miasto, w stronę Villaviciosy i Avilés

Przygotowanie i kwestie praktyczne

Paszport pielgrzyma i aplikacja. Jak na wszystkich hiszpańskich szlakach potrzebujesz paszportu pielgrzyma (credencial), aby nocować w albergues i na końcu otrzymać Compostelę. Najlepiej zamów go wcześniej przez internet, żeby dotarł do ciebie na czas przed startem podróży; samą Compostelę dostaniesz dopiero w Santiago, jeśli pójdziesz dalej szlakiem Primitivo. Ponieważ oznakowanie ma luki, ślad GPS jest niezbędny – najprościej zaplanować wszystko bezpośrednio w aplikacji Camino Ninja, w której układasz etapy i od razu dobierasz pasujące noclegi.

Nocleg. Albergues dla pielgrzymów na pewno znajdziesz w Pampelunie, Agurain, Vitorii i Oviedo, do tego gminne albergue w Alegría-Dulantzi, ponad kilometr na uboczu. Pomiędzy śpisz w hostales, casas rurales i kwaterach gminnych; zadzwoń dzień wcześniej, niektóre miejsca poza sezonem w ogóle się nie otwierają.

Pora roku i wyposażenie. Od czerwca do połowy października jesteś po bezpiecznej stronie; w pełni lata Llanada i brzegi Ebro są gorące. Zabierz odzież przeciwdeszczową, zapas wody i powerbank do GPS.

Ile kosztuje cię ta droga

Albergues są tanie: Jesús y María w Pampelunie 12 €, Agurain 10 €, Alegría-Dulantzi 4 €, Albergue de la Catedral w Vitorii od 18 do 26 € zależnie od sezonu, albergue dla pielgrzymów El Salvador w Oviedo 7,50 € (stan: październik 2026). Pomiędzy w hostales i casas rurales płacisz zwykle 35–60 € za pokój jednoosobowy; w Reinosie hotele zaczynają się od ok. 35 €. Licz 45–70 € dziennie z noclegiem, śniadaniem w barze i menú del día, we dwoje raczej 35–50 € na osobę. Szczerze mówiąc, jak na Hiszpanię to drogo, bo brakuje tanich sal wieloosobowych – za to w górskich wsiach menú kosztuje często jeszcze mniej niż 15 €, o ile w ogóle jest bar.

Dojazd

Na start. Pampeluna ma małe lotnisko z połączeniami przez Madryt, dworzec Renfe z pociągami do Madrytu, Barcelony i Saragossy oraz dobre autobusy dalekobieżne, np. ALSA. Większe lotniska w pobliżu to Bilbao i Biarritz. Szlak zaczyna się na starym mieście.

Po drodze i z mety. Vitoria-Gasteiz i Reinosa leżą na liniach Renfe i nadają się do rozpoczęcia lub przerwania wędrówki. Oviedo ma dworzec z bezpośrednimi pociągami do Madrytu i León oraz autobusy na lotnisko Asturias; w dolinie Nalón podmiejskie pociągi Renfe łączą Lavianę i Langreo z Oviedo.

• Kolej w Hiszpanii: renfe.com — Pampeluna, Vitoria-Gasteiz, Reinosa, Oviedo
• Autobus: alsa.es — autobusy dalekobieżne do Pampeluny i z Oviedo